Erkenning voor vergeten groep

SLIEDRECHT/DORDRECHT - Anja van der Starre kan er om lachen. ,,Mensen vragen wel eens of mijn vader in de oorlog nog teruggekomen is uit Duitsland.Gelukkig wel, anders was ik er nooit geweest,'' vertelt de Dordtse, die overduidelijk van na de Tweede Wereldoorlog is.

Maar hoe zeer ze ook om de vraag kan lachen, het oorlogsverleden heeft ook op haar leven een stempel gedrukt.

Ze is zich gaan verdiepen in de geschiedenis van de Merwedegijzelaars. Het resultaat daarvan is een tentoonstelling, die van vanaf 16 mei te zien is in het Sliedrechts Museum.

Vader Bas van der Starre, één van de Merwedegijzelaars, was gehandicapt teruggekomen uit Duitsland. Hij had er tuberculose opgelopen, wat enkele jaren later reden zou zijn om een long te verwijderen.

Nooit vertelde hij de gruwelverhalen over zijn tijd in Duitsland. Toch was dat verleden er altijd. ,,Hij had een sterk rechtvaardigheidsgevoel overgehouden aan zijn verblijf in Waldbeck. Op school had de hele klas een keer straf gekregen voor iets dat ik in elk geval niet gedaan had. Hij is direct naar school gegaan en nadien is zo iets niet meer gebeurd.''

Als hij al vertelde, was het met de humor die nodig was geweest om in het werkkamp te overleven. Maar zelden werd zo duidelijk wat de oorlog met haar vader gedaan had als in 1972. Bij het nieuws dat minister Van Agt gratie wilde verlenen aan Joseph Kotälla, de beul van Kamp Amersfoort, zat vader Van der Starre te huilen. In dat kamp had hij gezeten voor hij naar Duitsland afgevoerd werd.

Zijn dochter is lang bezig geweest met zijn geschiedenis zonder dat ze er iets mee kon. Dat veranderde toen ze het enkele jatren geleden eindelijk aankon om het kamp in Waldbeck. In een zoutmijn diep onder de grond, waar haar vader vliegtuigonderdelen maakte, besloot ze de geschiedenis in kaart te brengen.

Dat bleek lastiger dan gedacht. De Merwedegijzelaars zijn door de Duitsers nooit als groep geregistreerd. Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Niod) heeft er nooit onderzoek naar gedaan. Bij gemeenten waren veel documenten niet meer terug te vinden. Eigenlijk verbaast haar dat niet: ,,Ze zijn opgepakt omdat het verzet twee landwachten had vermoord. Dat was eigenlijk natuurlijk gewoon een domme daad van het verzet. Men had kunnen weten dat de Duitsers zouden reageren.''

Inmiddels heeft ze 238 namen van Merwedegijzelaars met de bijbehorende verhalenverzameld en geplaatst op Merwedegijzelaars.nl: ,,Er moeten veel meer opgepakt zijn. Ik hoop dat zij of hunkinderen of kleinkinderen zich bij me melden.''

Aan de reacties van gijzelaars en hun f amilie merkt ze dat haar werk op prijs gesteld wordt. Veel mensen stellen zelfs originele stukken ter beschikking.

Maar bovenal zijn mensen blij met haar luisterend oor. ,,Na de oorlog was er nauwelijks ruimte om te vertellen. Iedereen wilde bezig zijn met de wederopbouw. Als er al aandacht voor oorlogsslachtoffers was, was het voor de gesneuvelden van het verzet en de strijdkrachten. Ik heb schrijnende gevallen gehad; zelfs een man die er noooit met zijn vrouw over heeft kunnen praten. Maar op de website komen ook veel kinderen en kleinkinderen, die nu eindelijk willen weten wat er gebeurd is.''

Het feit dat ze met al het historische materiaal dat ze vond een tentoonstelling over de Merwedegijzelaars samenstelde, voelt volgens haar voor velen aan als een blijk van erkenning. Zelf zit ze na al haar speurtochten nog altijd met vragen: ,,Als het nog zou kunnen, zou ik mijn vader toch vragen die gruwelijke verhalen te vertellen.''

Ondertussen ziet ze haar dochtertje opgroeien: ,,Ik wil dat zij het verhaal van de Merwedegijzelaars kent, maar ik wil niet dat het voor haar zo'n zware lading krijgt als het voor mij gehad heeft.''

Geschiedenis: wraak

De geschiedenis van de Merwedegijzelaars begint op 14 april 1944, als een Sliedrechtse landwacht zonder aanleiding de Giessendamse bakker Wouter Smit dood schiet. Het verzet is de toenemende brutaliteit van landwachten zat en laat op 10 mei enkele landwachten in een hinderlaag lopen. Bij de Helsluis in de Biesbosch vermoorden ze er twee.

Dat laten de Duitsers niet op zich zetten. de volgende dag arresteren ze al vier mensen, maar de echte wraak volgt op 16 mei. Ruim 2.000 medewerkers van Grüne Polizei, SS en Wehrmacht kammen Sliedrecht, Hardinxveld, Giessendam, Werkendam uit. Alle mannen van achttien tot zesentwintig jaar worden opgepakt en overgebracht naar Kamp Amersfoort. Een deel van hen heeft geluk: minstens 29 mensen mogen al snel naar huis omdat ze werken bij bedrijven die voor de Duitsers produceren. Maar ettelijke honderden worden, ook al omdat de verantwoordelijke verzetsmensen zich niet melden, naar werkkampen in Duitsland getransporteerd. Hoeveel het er precies zijn is niet bekend doordat de Merwedegijzelaars nooit als groep geregistreerd zijn.

Onder erbarmelijke omstandigheden dienen ze als dwangarbeider. Van hen keren er zeker 28 niet terug als gevolg van onder meer typhus, honger en bombardementen, anderen komen gehandicapt terug.

Expositie en lezing

De tentoonstelling Merwedegijzelaars is van 16 mei tot en met 13 juni te bezichtigen in het Sliedrechts Museum aan de Kerkbuurt in Sliedrecht. Organisatrice Anja van der Starre houdt bovendien een lezing over de Merwedegijzelaars, op 14 mei vanaf 20.00 uur in De Kwinter aan de Hooftlanden in Werkendam.

WWW.MERWEDEGIJZELAARS.NL