Een enkeltje met de Trans-Azië-Express

ISTANBUL - Eens per week vertrekt uit Istanbul de trein naar Teheran. Per vliegtuig duurt de reisdrie uur, de Trans-Azië Expres doet er drie dagen en nachten over. Westerse toeristen bouwen met de Iraniërs een feestje en het bier vloeit rijkelijk ¿ tot aan de grens.

Woensdag 19.30 uur
HAYDARPASA
Aan de Bosporus staat een van
's werelds meest grandioze treinstations, dat zich moeiteloos kan meten met St Pancras Station in Londen of New York Grand Central. Het Haydarpasa-station in Istanbul ademt de grandeur van de Oriënt Expres, hoewel die hier nooit stopte. Eindpunt van de luxetrein uit de belle époque was Sirkeçi ¿ een knullig Märklin-stationnetje vergeleken bij dit neoclassicistisch spoorwegkasteel.
Sinds de opening van het station, 101 jaar geleden, is er weinig veranderd. Arriveren doe je hier over water, per intercontinentale ferry die verdacht veel wegheeft van de stoomboot van Sinterklaas. In Europa aan boord en van boord in Azië, waar je zo een eeuw terug in de tijd wordt geslingerd. De stoomtrein naar Bagdad of Damascus rijdt niet meer, maar eens per week staat nog wel een exotische verbinding naar het Midden-Oosten op het matrixbord: de Transasya Ek-spresi treint in drie dagen en drie nachten naar Teheran.

Woensdag 22.00 uur
SPOOR 3
Op het perron staan Iraanse families, temidden van enorme hoeveelheden koffers, weekendtassen en vuilniszakken. Een handvol westerlingen ijsbeert ertussendoor met rugzakken of koffers op wieltjes, in opgetogen afwachting. Een uur voor de geplande vertrektijd rolt de Trans-Azië Expres het station binnen.
De Turkse trein blijkt verrassend modern en de vierpersoonscouchettes zijn voorzien van verwarming, klaptafeltjes, lees-
lampjes en een stopcontact. Het enige wat ontbreekt is een douche - dat wordt behelpen met koud water en washandje. Om
5 voor 11, precies als iedereen gesetteld is én volgens dienstregeling, begint de trein te rijden. Buiten twinkelen de lichtjes van Istanbul voorbij, binnen knipt de conducteur de kaartjes en brengt de treinsteward beddengoed.
De coupés worden omgebouwd tot hotelkamers op rolletjes en na middernacht is het stil - bij het gewieg en kedeng-kedeng van de trein is het zacht slapen.

Donderdag 06.45 uur
HALF ETMAAL
De trein die met luid piepende remmen en hortend en stotend tot stilstand komt, fungeert als wekker. In Ankara houdt de Trans-Azië Expres een uur halt. Tegen tienen komt de trein tot leven. De eerste passagiers komen naar de restaurantwagon voor het ontbijt. Buiten trekt het Turkse platteland in breedbeeld voorbij.
Een half etmaal onderweg en nu pas maken de passagiers kennis met elkaar. Een reisjournalist, de jonge striptekenaar Floor en Adillah, net gepromoveerd op genetische aardappelmodificatie en nu op wereldreis, vertegenwoordigen Nederland. Britten aan boord zijn de boeddhistische Fran, bankier Steve, ex-brandweerman Martin en de broers Tom en Jon. Uit Australië komen straatmuzikant Nigel en surfer Stuart. Daniel is Duits en zijn vriendin Sanisah Maleisisch, de jonge Française Jeanne is vooral stil, terwijl Masoud, een charmante Amerikaan van Iraanse komaf, in vloeiend Engels en Perzisch praat voor twee.

Donderdag 13.00 uur
LUNCH MET BIER
Bij de lunch van sjisj-kebab, geserveerd met een glimlach van oor tot oor door Riza, met stip de vrolijkste van het Turkse treinpersoneel, komen de eerste pullen Efes-pils op tafel. De islamitische republiek Iran is alcoholvrij en de passagiers nemen het ervan nu het nog kan, Iraniërs incluis. Alleen laten zij zich nog niet zien. Dat zit, zo legt de Amerikaans-Iraanse Masoud uit, in de volksaard.
Iraniërs maken het graag gezellig met elkaar; ze trekken eropuit in de bergen om met vrienden te picknicken of halen de hele familie in huis voor een feestmaal met drank en zang en dans. Stiekem natuurlijk, want van het islamitische regime dienen mannen en vrouwen gescheiden te blijven en plezier is in Iran in naam van Allah verboden. In de restaurantwagon komt de stemming erin en ook vanachter de schuifdeurtjes van de coupés klinkt een en al vrolijkheid.
Wel jammer dat de oosterse en westerse feestjes gescheiden blijven - maar daar weet Masoud raad mee. Hij smoest wat met het treinpersoneel en grijnst dan triomfantelijk: ,,Tonight we'll have a party on wheels!"


Donderdag 17.00 uur
TAALPROBLEEM
De zon gaat onder boven de eindeloze katoenvelden, Riza sjouwt af en aan met pullen bier en borden vol kebab en Masoud haalt de Iraniërs naar het restaurant. Eén probleempje: de toeristen spreken geen Perzisch en de Iraniërs nauwelijks Engels en dus is Masoud non-stop aan het tolken. Onbegonnen werk, want elke Iraniër heeft een verhaal. Zoals de 20-jarige Farideh (foto): zij zocht haar verloofde op in Ankara, die vandaar naar Amerika probeert te komen om te studeren. Of de jonge Davood, die in Kayseri zijn beste vriend opzocht, gevlucht omdat hij het Bahái-geloof aanhangt, dat in Perzië werd gesticht maar in Iran verboden is. De lange slungel Firouz zocht in Istanbul naar werk als schoenpoetser, maar keert onverrichterzake terug naar huis. Masoud zelf werkt in Colorado als snowboardinstructeur. Voor het eerst in dertig jaar keert hij terug naar zijn geboorteland: zijn 91-jarige vader ligt op sterven.

Donderdag 20.30 uur
VOORBIJ SIVAS
De tussenstop in Sivas gaat ongemerkt voorbij. In het restaurantrijtuig is de beloofde party on wheels in alle hevigheid losgebarsten. Straatmuzikant Nigel haalt zijn gitaar tevoorschijn en speelt klassiekers als Cat Stevens' Wild World en Oasis' Wonderwall, terwijl het publiek uit volle borst meezingt, vals of niet.
Dan is Iran aan de beurt: de ene na de andere Perzische evergreen volgt, in gezang dat in westerse oren steeds hetzelfde klinkt: loei-le-loei-loei, loei-le-loei-lóéóéóéi.
Er wordt nog net niet op de tafels gedanst, maar gedanst wordt er. De halve liters bier, hele flessen Turkse wijn en piccolo's raki zijn niet aan te slepen en intussen is er een vrolijke stoelendans gaande. Iedereen kletst met iedereen, in beperkt Engels gemixt met Perzisch en met handen en voeten. Terwijl de trein door de Turkse nacht dendert, blijft het lang onrustig in het restaurant op rolletjes.

Vrijdag 06.30 uur
GEHUCHT
Bij het ontwaken staat de trein stil in Beyhan. Niemand weet waarom; dit is een gehucht van een paar huizen, een theetuin en een perron zonder station. Volgens de conducteur gaat de trein zo weer rijden, de machinist zegt dat het nog een uurtje duurt en Riza in het restaurant beweert dat het zeker een halve dag gaat duren.
Tijd om de benen te strekken en thee te drinken - aan de linkerkant van de trein, want alleen daar zijn de deuren open. Aan de andere kant is een militaire basis. Het treinpersoneel tilt een legergroene kist aan boord en twee militairen met mitrailleurs stappen in. Hiervandaan voert de reis dwars door Turks Koerdistan; de militairen moeten de passagiers beschermen tegen Koerdische aanvallen.

Vrijdag 12.00 uur
OPSTANDING
Morgen rond deze tijd bereikt de trein Iran en dus komen de Lonely Planets tevoorschijn. Daniel en Sanisah stippelen hun reisplan uit: Isfahan, Yazd, Bam, Shiraz en natuurlijk Persepolis. Masoud, Steve en Martin sluiten weddenschappen af over de vraag of de trein wel of niet op tijd zal zijn voor de zonsondergang boven het Vanmeer. Adillah houdt haar dagboek bij en Nigel leest een roman. Fran komt haar lange zwarte jas en hoofddoek showen. Het is nog een dag boemelen, maar iedereen is al in de ban van Iran.
Sinds Beyhan is het landschap woest, met bergtoppen tot 1200 meter. De trein slingert door een vallei langs een snelstromende rivier, her en der een waterval. Het kan hier spoken, getuige de ingestorte bruggen. Even is iedereen in rep en roer als er in de rivierbedding een neergestorte passagierstrein ligt. Zelfde modelletje, merkt Steve droog op, en nauwelijks roest, dus een vers wrak. Floor gaat even verzitten.

Vrijdag 17.00 uur
VANMEER
De Trans-Azië Expres bestaat eigenlijk uit twee treinen: een Turkse van Istanbul tot Tatvan en een Iraanse van Van naar Teheran. Daartussen ligt het grootste meer van het land. Het Vanmeer is een plaatje, omringd door vulkanen en vruchtbare grond vol fruitplantages, met gestapelde dorpjes op de meeroevers en één beroemde bewoner: Van Gölü Canavar?, een 15 meter lang meermonster.
Het Vanmeer wordt overgestoken per veerboot. Alleen de bagagewagon gaat mee; de Turkse trein blijft achter en in Van, aan de overkant, staat de Iraanse trein klaar. Volgens de dienstregeling gebeurt dat in de middag, zodat de passagiers worden getrakteerd op een wonderschone zonsondergang boven het Vanmeer. Maar helaas, de vertraging is opgelopen tot acht uur -  Steve heeft de weddenschap gewonnen. Zodra het meer in zicht is, gaat de zon onder. De overtocht gebeurt in het stikdonker.

Zaterdag 03.00 uur
SLAPELOZE NACHT
Het overstappen van de veerboot op de Iraanse trein verloopt chaotisch. De overtocht was lang en iedereen wil snel naar bed. De vriendelijke Iraniërs dringen schaamteloos voor, terwijl de westerlingen niet weten waar ze moeten zijn omdat de coupénummers alleen in het Perzisch staan vermeld en het Iraanse treinpersoneel geen woord buitenlands spreekt.
Tegen vieren keert de rust terug. Een korte nacht: net als de remslaap aanbreekt, arriveert de trein bij de grens. Met veel misbaar trommelt de treinsteward iedereen z'n bed uit: paspoort mee en naar buiten. In een tl-verlicht huisje bestuderen twee Turkse douaniers alle paspoorten uitvoerig. De bureaucratische bedoening duurt twee uur; langer dan de genoten nachtrust.

Zaterdag 10.15 uur
WELKOM IN IRAN
Weer wordt op de deur gebonsd. Ditmaal melden de Iraanse douaniers zich, die beleefder zijn dan hun Turkse collega's. Zij hebben hun zaakjes klantvriendelijker voor elkaar: bij elk coupeetje nemen ze de paspoorten in, om die te controleren terwijl de passagiers ontbijten. Keurig worden de passen terugbezorgd, gestempeld en wel, met een hartelijk 'Welcome to Iran'.
Buiten trekt het spectaculairste landschap van de hele reis voorbij. Kale, goudgele bergen rollen over elkaar heen, bruggen en tunnels volgen elkaar in rap tempo op, af en toe een dorpje van honingkleurige huizen met Perzische graffiti en een moskeetje met zilveren koepel. Het is stil in de trein - ook omdat de korte nacht zijn tol eist. Er wordt naar buiten gestaard en wat gelezen.

Zaterdag 14.25 uur
TUSSENSTOP
De eerste echte stop op Iraanse bodem is Tabriz, met anderhalf uur de tijd om geld te wisselen. Tweehonderd euro levert hier tweeënhalf miljoen rials op; plotsklaps is iedereen miljonair. Tijd genoeg ook om foto's te maken van het karakteristieke routebordje van de trein, voorzien van sierlijk Perzisch schrift, met de Engelse vertaling eronder.
Een kippeneindje lijkt Tabriz-Teheran op de kaart, in werkelijkheid is het twaalf uur treinen. In het restaurant wordt een late lunch geserveerd: een bord vol kipkebab met saffraanrijst, een beker yoghurt met honing en een flesje cola, up of sinas dat verdacht veel lijkt op Coca-Cola,
7-Up en Sisi. En dat voor maar tienduizend rial, nog geen euro. Liever een biertje 

Zaterdag 18.45 uur
LAATSTE LOODJES
De derde zonsondergang van deze reis, maar de eerste in Iran. De Iraanse trein is ouderwetser dan de Turkse maar charmant, met gordijntjes voor de ramen en Perzische tapijten op de vloer.
Kwart voor 7 's avonds, dat is een fatsoenlijke tijd om te arriveren in Teheran. Volgens een Iraans echtpaar dat de reis drie keer eerder maakte, bestaat die aankomsttijd echter alleen in het spoorboekje. En inderdaad, pas om 3 uur 's nachts rollen we Teheran binnen. Opluchting en teleurstelling tegelijk: de reis is voorbij.
In de stationshal worden Perzische klapzoenen uitgedeeld. Maar dan weg, want uitgeput en snel naar bed. 74 uur duurde de reis, maar binnen tien minuten zijn alle passagiers verdwenen in de Iraanse nacht. (SANDER GROEN)


UIT & THUIS

Heen & terug
Amsterdam-Istanbul met prijsvechters Pegasus Airlines of Sun Express, vanaf €121 enkele reis (www.flypgs.com,
www.sun-express.nl). Teheran-Amsterdam rechtstreeks met Iran Air of KLM, vanaf €442 in het laagseizoen (van 1 januari tot  15 juni en van 16 augustus tot 15 december). Prijsvechter BMI biedt vluchten via Londen aan.

Visum
Vraag je Iraanse visum minstens een maand van tevoren aan bij de ambassade in Den Haag (www.iranianembassy.nl). Behalve paspoort, formulieren en foto's heb je ook een uitnodiging nodig; lokale reisbureaus zoals Iran Silk Road (zie onder) kunnen daarvoor zorgen.
Treinreis
De Trans-Azië Expres rijdt eens per week, vertrek uit Istanbul op woensdagavond. Een enkeltje Istanbul-Teheran kost circa €40. Online boeken kan niet, rechtstreeks reserveren bij de Turkse spoorwegen is moeilijk. Boek bij een reisbureau in Istanbul, zoals Tur-Ista (www.tur-ista.com), of bij de Treinreiswinkel (www.treinreiswinkel.nl). In beide gevallen betaal je meer (€60 respectievelijk €85), maar de tickets worden op je hotel-kamer in Istanbul bezorgd.

Opvang in Teheran
Voor hulp bij je visumaanvraag en het boeken van een hotel of transfer in Teheran kun je terecht bij Iran Silk Road (www.iransilk-road.nl), gerund door Nederlander Bas en Iraniër Houman.