Andere Tijden: En weer die tranen

[ANDERE TIJDEN] Atlete Ellen van Langen won in 1992 olympisch goud op de 800 meter. Zestien jaar later loopt de ze de race in Barcelona opnieuw. Nu voor de tv-serie Andere Tijden, die zondagavond wordt uitgezonden op Nederland 1 (22.10 uur).

Een beetje verloren in de grote leegte van het stadion kijken de drie om zich heen en, even later, naar de grond. Het tartan is versleten, verwaarloosd, al jaren wordt er niet meer hardgelopen. Baan 7 is een ramp. Baan 7 is waar Ellen van Langen, iets te langzaam, op 3 augustus 1992 haar triomftocht over twee rondjes begon.

Of ze de race nog heeft teruggezien... ,,Ja, heel vaak. En jij?’’ vraagt ze aan Liliya Nurutdinova. ,,Nee, nooit. En jij, Ana, heb jij ’t nog gezien?’’ ,,Nee,’’ antwoordt Ana Fidelia Quirot, die de vraag, in het Engels, eerst niet lijkt te begrijpen. ,,Op tv of video. Nog nooit?’’ ,,Nee.’’ ,,Dan moeten we gaan kijken. Samen.’’

Ellen van Langen kent de race uit haar hoofd, van stap tot stap. Tientallen, honderden keren misschien heeft ze die magische 800 meter teruggezien. Een winnaar krijgt er nooit genoeg van. Liliya Nurutdinova, toen lopend voor een land dat GOS heette, nu gewoon weer Russin, werd tweede, die prachtige zomeravond in Barcelona, op de laatste vijftig meter voorbijgestreefd door de vliegende Hollandse.

Ana Fidelia Quirot, Fidel-getrouwe Cubaanse toen en nu, eindigde als derde. Alle drie waren zij favoriet, net als twee andere Russinnen, Gurina en Yevseyeva, de Roemeense Kovacs en het Mozambikaanse talent Mutola. Heel veel vrouwen voor één plak, de gouden. De winnares heeft de race nog altijd in haar geheugen zitten, de verslagenen hadden hem de volgende dag al gewist. Ook nooit meer willen of kunnen terugzien. Videobeelden zijn als zout in een diepe wond. Verliezen doet pijn.

Het was daarom moedig van Nurutdinova en Quirot dat zij ingingen op de uitnodiging van Andere Tijden Sport om samen met de winnares, de veroorzaakster van hun leed, de race minutieus te reconstrueren. Gecompliceerd en voortreffelijk redactiewerk vanuit Hilversum leidde tot de beide oud-atletes in verre en bureaucratische landen.

Nurutdinova moest een visum aanvragen, Quirot, getrouwd met een Italiaan, heeft er één voor het leven. Er werd een datum afgesproken, tickets en hotel in Barcelona werden geregeld, het Estadi Olímpic op de Montjuïc-berg stelde zijn grote poort van negen uur s’ morgens tot na zessen ’savonds open, aar op de dag vóór de opnames was het natuurlijk afwachten of de twee verliezende atletes daadwerkelijk hun vlucht hadden gepakt.

De opluchting was groot toen, een uurtje na Ellen van Langen, ook Lilya Nurutdinova op het vliegveld van Barcelona arriveerde met een rechstreekse vlucht uit Moskou. Aan het einde van de middag volgde Quirot, die vanuit Havanna via Madrid was gereisd.

Van Langen was bevreesd dat ze elkaar niets te vertellen zouden hebben. Zoals ze vroeger ook nauwelijks iets tegen elkaar zeiden. Maar hun eerste ontmoeting, zoveel jaar later, in de lobby van het hotel is al tekenend: er wordt gepraat, en veel. Zo ook ’s avonds, in een restaurant in de schaduw van het Olympisch Dorp, waar zij als atletes verbleven.

Boven een bord met zeebaars uit de oven vertelt Quirot dat zij parlementariër is in Cuba en van de overheid, toen zij zich uit de sport terugtrok, een huis kado kreeg in een mooie wijk van Havanna. ,,Ik kreeg een jaarkaart voor het openbaar vervoer in Amsterdam,’’ zegt Van Langen. Het is geen grap.

Nurutdinova doet de fysieke training van tennissters in Moskou. Lang werd zij verguisd, in haar land en dorp, omdat zij een jaar na de Spelen positief was bevonden bij een dopingcontrole.

Ook Ana Fidelia Quirot heeft littekens, duidelijk zichtbaar. Een half jaar na Barcelona’92 liep zij in de keuken brandwonden op over veertig procent van haar lichaam. Haar kindje werd dood geboren, zelf heeft ze inmiddels meer dan twintig operaties ondergaan. Maar bijna nooit verdwijnt de lach op haar gezicht. Net zo min als bij Nurutdinova, ‘geen koele Russin, maar een heel warme vrouw’, ontdekt Van Langen.

Een lach die bij de Cubaanse en Russische even verdwijnt als er ergens midden in het Olympisch Stadion op een laptop de DVD met de Olympische race van 1992 wordt afgedraaid. Ze zien het beiden voor het eerst in zestien jaar. Eerst komen er de tranen bij Nurutdinova, die in de loop van de lange draaidag nog regelmatig zullen terugkeren. Dan moet ook Quirot even slikken. Verliezen doet opnieuw pijn.

,,Die tranen kwamen niet omdat ik tweede werd,’’ vertelt Nurutdinova in de documentaire. ,,Er is sindsdien veel gebeurd in mijn leven.’’ Ze kon er toen bijna niet van genieten, de druk was te groot, vooral uit eigen gelederen, de trainer, de bond. Eén lange dag in Barcelona helpt haar te ontdekken dat het zo slecht nog niet was, die tweede plaats.

Bij Quirot hebben de tranen een andere achtergrond. Enkele maanden vóór de Spelen overleed de trainer die haar vanaf haar vijftiende jaar op de zware weg naar de top had begeleid

Ze bekijken de herhaling, de intense vreugde bij Van Langen, ze ontdekken dat ze elkaar niet eens feliciteerden na de race. Dan gaan ze de baan op, lopen ze stukjes van de race van toen na, in wandeltempo. Bij elke stap komen er weer nieuwe herinneringen boven, maar de wonden van toen, in plaats van opnieuw open te rijten, lijken definitief te helen. Hun terugkeer naar Barcelona blijkt een catharsis.

En dan, na een zonnige dag, na ruim acht uur filmen, hebben donkere wolken zich boven het stadion verzameld, klinken er diepe donderslagen en gaat Ellen van Langen even zitten, tegenover verslaggever Kees Jongkind. Vaak heeft ze de race van 1992 opnieuw beleefd, maar nooit op deze manier. Onverwachte tranen brengen haar terug naar het podium, het Wilhelmus, de rijzende vlag. Nog nooit eerder heeft ze de gevoelens van toen beschreven zoals nu, een volwassen vrouw, emotioneel en kwetsbaar.

Die vochtige ogen op het podium waren niet alleen van intens geluk, vertelt ze. Er zat ook bijna ontroostbaar verdriet in, van jaren eerder, dat ze diep had opgeborgen.

Zestien jaar later komt het weer boven. ,,Ik had me zó voorgenomen vandaag niet te huilen,’’ zegt ze in Barcelona, zomer 2008, zittend op het gras, op drie meter van de finish. Háár finish. En die van vader. Ze slikt.