De duistere kant van Amsterdam

AMSTERDAM - De Gouden Eeuw in Amsterdam was de tijd van mooie grachtenpanden, Rembrandt en de rijkdom van de VOC. Maar er was ook een keerzijde. Die is nog altijd goed voor een paar uur griezelen.

De Verteller, met wijde zwarte jas en houten wandelstok, staat te wachten voor The Tara Irish Pub. Maar daar wil hij snel weg, te gezellig, te veel levende mensen. Via donkere, stille steegjes en een smalle brug over een inktzwarte gracht leidt hij zijn groepje - vijf mensen die deze avond individueel een kaartje voor The Ghostwalk of Amsterdam hebben gekocht - naar de duistere delen van de hoofdstad. ,,Wat ik vanavond vertel, is allemaal waargebeurd. Ik verzin niets. Het staat geschreven in boeken, het is overgeleverd via verhalen, het overkwam mensen die ik ken. Niets is verzonnen. Of je het gelooft, dat bepaal je zelf. Jullie denken misschien dat jullie groepje uit vijf mensen bestaat, maar... Nou ja, laten we gaan.''

Voor Janneke, die in de 17de eeuw leefde, had het leven van de arme Amsterdammer geen geheimen. Ze was wat ondeugend af en toe. Daarom nam haar vader haar op zondag na de kerkdienst vaak mee naar de Dam, waar misdadigers werden onthoofd. Dat zou haar het verschil tussen goed en kwaad leren, dacht hij. Zij vond het juist intrigerend. Hij nam haar mee naar het galgenveld waar lijken hingen te bungelen aan touwen, sommige in verregaande staat van ontbinding. De stank was niet te harden. Ook dat joeg haar geen angst aan. Op haar 16de ging de mooie jongedame de fout in: ze werd verliefd op een geestelijke. Toen dat bekend werd, werd ze voor straf zes maanden opgesloten in het spinhuis, een tuchthuis voor vrouwen. Op de poort voor het spinhuis staan twee dichtregels van de dichter P.C. Hooft:
Schrik niet ik wreek geen quaat maar dwing tot goet
Straf is myn hant maar lieflyk myn gemoet

Drie maanden eenzame opsluiting
Slechts tientallen meters daarvandaan woonde de oorzaak van haar opsluiting, de jonge geestelijke in opleiding. Hij kreeg als straf drie maanden eenzame opsluiting op de zolderkamer van het gebouw. Maar het idee dat hij zijn Janneke nooit meer zou zien, was te veel. Hij hing zich op op zolder. Zijn geest dwaalt nog altijd rond in wat nu het Radisson Hotel is, weet de Verteller. Sommige kamermeisjes weigeren de zolderkamers 264 en 265 schoon te maken, gasten vertellen 's morgens bij het ontbijt soms dat ze het gevoel hadden niet alleen in hun kamer te zijn, nu en dan klinkt er een klap alsof er iets omvalt, terwijl er niemand in de buurt is...

De Verteller vertelt terwijl de groep achter hem aan dwaalt, door de oudste straatjes van Amsterdam, langs de gracht waarin in 1625 de laatste heks van Nederland door verdrinking ter dood werd gebracht. ,,De dood hoorde bij het leven in die tijd. Op de Zuiderbegraafplaats, bij de Zuiderkerk, speelden kinderen op de graven, namen buren de laatste roddels door en ontvingen de dames van lichte zeden 's nachts hun klanten. En in de Waag, daar werd niet alleen gewogen, er was ook een theater.'' Ah, theater.

Doodskunstenaar
Een zucht van verlichting gaat door de groep. Eindelijk een vrolijk verhaal, maar ook over ontspanning en vermaak werd destijds blijkbaar anders gedacht. De hoofdrolspeler was Frederik Ruysch, zijn bijnaam de Doodskunstenaar. In het theater ontleedde hij lijken. Dat deed hij zo goed dat zijn anatomische lessen niet alleen door studenten werden bijgewoond, maar ook door burgers. Drie dagen duurde zo'n les en de vijfhonderd plaatsen op de tribunes waren steevast bezet. Het was in de 17de eeuw een van de belangrijkste toeristische trekpleisters van Amsterdam. Ruysch was ook een meester in het preparen van lichamen en lichaamsdelen; hij zou zeker duizend lijken hebben verwerkt. Tot zijn schare fans behoorde de Russische tsaar Peter de Grote die de hele collectie van Ruysch opkocht. Een deel ervan is nog altijd te zien in het Kunstkamera-museum in Sint-Peterburg.

De historie van de enkele honderden meters verderop gelegen Schreierstoren aan de Prins Hendrikkade gaat nog veel verder terug. Hier namen vrouwen huilend afscheid van mannen, zonen, minnaars die met hun schepen vertrokken. Ze zouden jaren wegblijven en mogelijk nooit meer terugkeren want velen stierven tijdens de reis. In de toren is nu onder meer het VOC Café, dus het lijkt een goede plek om bij te komen van alle verhalen over duister Amsterdam. Maar ook hier spookt het, weet de Verteller. En niet alleen in een ver verleden, maar tot op de dag van vandaag. Zijn zus, een zeer intelligente en zakelijke vrouw, verzekert hij zijn gehoor, durft er niet meer te komen. Te veel levende doden, is haar oordeel. Mmm, dan toch maar naar een van de vele cafés waar het gewoon, 21ste-eeuws gezellig is.

Verdacht vriendelijk
Die levende doden, de duistere kanten van Gouden Eeuw, het zijn bronnen van inspiratie voor een van de andere griezelattracties van Amsterdam: de Dungeon, waar sinds vorige week het verdorven leven op een VOC-schip centraal staat. 
Een lift, een paar trappen en je staat in een schaars verlicht café uit 1624. Op de bar enkele smoezelige vaten bier, gasten zitten op gammele bankjes en de bardame is te vies om aan te pakken.

Verdacht vriendelijk verwelkomt ze bezoekers in haar leven van enkele eeuwen terug. ,,Ga zitten, ga zitten, hier binnen is het veilig, buiten loert het gevaar. Dus heeft u nog waardevolle spullen, geef die dan maar bij mij in bewaring,'' gniffelt ze. Gewetenloze types als deze barvrouw proberen overal wat aan te verdienen. Bijvoorbeeld door je zonder toestemming op een VOC-schip aan te monsteren. Twee maandsalarissen krijgt ze daarvoor, en nog veel meer als de opvarende de heen- en terugreis aan boord van het schip overleeft. Maar velen doen dat niet.

Overal zijn ratten
Het leven aan boord was voor de meeste opvarenden een hel. Een deur gaat open. De stank van bedorven eten, zieken, lijken zelfs, komt je tegemoet. Kanonschoten klinken, mannen en vrouwen worden van elkaar gescheiden en aan het werk gezet. Bezoekers moeten roeren in potten met vage inhoud. Het blijkt de maaltijd van die dag te zijn. We poetsen de kanonnen en lichten het anker.

Het is koud en donker in het vooronder en overal zijn ratten. Een stem van boven schreeuwt verwensingen naar het lage volk beneden. Het leven op een VOC-schip is hard. Er is te weinig voedsel, het werk is te zwaar, de mishandelingen te ernstig. Er zijn ziekten als scheurbuik, tyfus, dysenterie, pleuritis en de pest. Kans op genezing is er vrijwel niet. Aan de andere kant van de donkere ruimte klinkt een schreeuw. De scheepsarts amputeert een arm of been zonder verdoving. Er is bloed, veel bloed, wie goed kijkt, ziet dat alle muren rood zijn. Zieken liggen naast de lijken die later een, twee, drie in godsnaam overboord gekieperd zullen worden.

Een klein jochie loopt huilend achter zijn mama aan terug naar de ingang. Als je 8 bent, is dit behoorlijk griezelig. Ook volwassenen schrikken geregeld. Een vrouw die van dichtbij een gevangeniscel bekijkt, gilt minimaal net zo hard als de gevangene die op zijn kop in de kettingen hangt. Zij van de schrik, hij van de pijn. Behalve verhalen over het leven op een VOC-schip, worden in de Dungeon vertellingen verbeeld over de minnares van Rembrandt die haar leven slijt in een krankzinnigengesticht. Je ervaart ook het vervloekte huis van een heks, maakt een bloestollende rit regelrecht het hellevuur in en wandelt door de straten van 17de-eeuws Amsterdam waar de pest vele slachtoffers maakt. Tijdens je tocht door de donkere straten van Amsterdam, struikel je over de rottende lijken.
Later, buiten op het Rokin, is het even diep ademhalen. Welkom
terug in de 21ste eeuw.

UIT & THUIS

The Ghostwalk of  Amsterdam, voor groepen vanaf tien personen en op bepaalde data voor individuen.
Voor meer informatie: www.amsterdamghostwalk.com of 06 41691779. De eerstvolgende Ghostwalk is 12 maart om 21 uur. De wandeling duurt ongeveer anderhalf uur en is minder geschikt voor kinderen jonger dan 10 jaar. De prijs is €12,30 p.p.

The Amsterdam Dungeon zit op Rokin 78,  Amsterdam. Geopend van 11 tot 17 uur, in de zomer van 10.30 tot 17.30 uur. De attractie is toegankelijk voor alle leeftijden, maar is niet heel geschikt voor jonge en angstige kinderen. Toegang 15+: €21, 4-14 jaar: €16. Korting via de site. www.the-dungeons.nl

Ook eng: op nog geen tien minuten lopen van The Amsterdam Dungeon ligt het Torture Museum. Een enge plek waar martelinstrumenten door de eeuwen heen te zien zijn, van de guillotine en stoelen met scherpe punten tot apparaten die het hoofd verbrijzelen en ingenieuze metalen apparaten die werden gebruikt om mensen op te hangen. Wilde honden mochten het karwei afmaken. Torture Museum, Singel 449, dagelijks geopend van 10 tot 23 uur, entree volwassenen €5, kinderen €3,50. www.torturemuseum.com