WIE GEORGIE, Azerbeidjan en Armenië bezoekt, is beurtelings gecharmeerd en onthutst. Aan de ene kant biedt de Kaukasus de hartelijkheid en de losse elegantie van een mediterraan klimaat....
De politieke ontwikkelingen in de Kaukasus hebben voor de buitenstaander een hoog Kuifje-gehalte. Onbekende krijgsheren met zonnebril en Kalasjnikov kondigen aan dat ze de democratie hebben gered; bajesklanten worden minister van Defensie en regeringssoldaten laden hun Mercedes vol met wat ze van hun eigen volk hebben geplunderd. Het behoorde de afgelopen zes jaar allemaal tot het dagelijks nieuws uit de regio.
Maar de Kaukasiërs zelf zien een historische logica in de ontwikkelingen. De grootmachten hebben sinds mensenheugenis gevochten om dit stukje grondgebied op de grens tussen Europa en Azië. Ook nu wordt het verloop van de kleinste oorlog nog beïnvloed door het Russische imperialisme, de belangen van Turkije en Iran of de westerse belangstelling voor de Kaspische olie.
Miljoenen bewoners van de Kaukasus zijn de afgelopen jaren getroffen door etnische zuiveringen en burgeroorlog. In wreedheden, aantallen doden en vluchtelingen doet de regio nauwelijks onder voor de Balkan. Maar de belangstelling van de westerse wereld is een stuk kleiner. Dat komt doordat het gebied verder weg ligt dan Joegoslavië en jarenlang een geïsoleerde uithoek van het Sovjet-imperium is geweest.
Maar het heeft ook te maken met de ontmoedigende complexiteit van de Kaukasus. Voor buitenstaanders is het haast ondoenlijk het verschil te onthouden tussen Zuid-Osseten, Georgiërs en Abchaziërs, of tussen Ajaz Moetalibov, Soerrat Hoesseinov en Aboelfaz Eltsjibej.
Daarom is het prijzenswaardig dat de Nederlandse journalist Charles van der Leeuw, die jarenlang verslag heeft gedaan uit Azerbeidzjan, Armenië en Georgië voor De Haagsche Courant, Knack, en de AVRO-radio, het initiatief heeft genomen een boek te schrijven over de Kaukasus. Een boek dat de ontwikkelingen in dit gebied nu eindelijk eens inzichtelijk maakt voor een groter publiek, bestond nog niet in Nederland.
Storm over de Kaukasus heeft tot doel, schrijft Van der Leeuw in de inleiding, de lezer 'bij te praten' inzake historische en geopolitieke achtergronden en tevens de situatie 'levend' te maken door de lezer te laten delen in de 'talrijke ervaringen die de de auteur zelf in de regio heeft opgedaan'. Dat lijkt precies de juiste aanpak voor de Kaukasus.
Helaas voldoet het boek niet aan de verwachtingen. Dat komt in de eerste plaats door de erbarmelijke stijl, die het lezen soms tot een opgave maakt. Overvloedig gebruik van het woord 'men' is ergerlijk; bij een beschrijving van de Kaukasische geschiedenis werkt het ook nog eens verwarrend.
Van der Leeuw construeert barokke zinnen met beeldspraak die soms hopeloos mank gaat. Zo schrijft hij bijvoorbeeld: 'De 'ex'-communistische Zjanojan was de ongekroonde koning van de grijzepakkenmaffia die de strijkstok vormde waaraan de winstmarge voor de commerciële sector waar Tasjdzjan van droomde, moest blijven hangen.'
Dit alles valt misschien te vergeven als de lezer intussen goed geïnformeerd raakt over de Kaukasus. Maar daar schort het bij Van der Leeuw ook aan. Zijn historische overzichten, die een flink deel van het boek beslaan, zijn een vermoeiende opeenstapeling van namen en jaartallen. Daarbij laat hij soms namen vallen van figuren die pas bladzijden later worden geïntroduceerd.
Dat de geschiedenis van de Kaukasus rijk is aan veldslagen, veroveringen en vorstendommen, was bekend. Het is zaak een lijn aan te brengen, die de huidige situatie verduidelijkt. Maar die ontbreekt. Zelfs de staatsgrepen en oorlogen van de afgelopen jaren waren op het moment dat ze plaatsvonden doorzichtiger dan nu in het boek, als gevolg van de manier waarop de auteur ze bij elkaar heeft gezet. Zo ontstaat toch weer het beeld van een gebied vol wildemannen die zonder enige aanleiding elkaars hoofd afhakken. Dat kan Van der Leeuws bedoeling niet zijn. Van zijn persoonlijke belevenissen geeft de auteur soms aardige beschrijvingen. De luierende soldaten in Bakoe die 'uit gewoonte om sigaretten vragen' zie je zo voor je. De verhalen van de slachtoffers zijn bloedstollend, zij het wat klakkeloos overgenomen. De citaten klinken bovendien onwaarschijnlijk. Met hun 'Dat was mijn schoonste uur meneer' hebben de Kaukasiërs soms meer weg van Vlaamse kroeglopers.
Uit zijn eigen beschrijving blijkt dat Van der Leeuw slechts heeft gecommuniceerd in Frans, Duits of Engels. De onbeholpen spelling van de Russische bronnen en begrippen die hij opvoert, laat zien hoe slecht hij op de hoogte is. Wie heeft ooit gehoord van de 'Gravnje Rasverdoplvjenje Armiy, het geheime leger van het Kremlin dat onbeperkte bevoegdheden, geldmiddelen en wapens tot zijn beschikking heeft'?
Op het inhoudelijke vlak valt Van der Leeuw vooral gebrek aan nuance te verwijten. Terecht stelt hij de Armeense agressie in Karabach aan de kaak, die door het Westen jarenlang met de mantel der liefde is bedekt. Maar het is veel te simplistisch om het Karabach-conflict voor te stellen als een logisch uitvloeisel van de wereldwijde terreurcampagne van de Armeense Dasjnak-partij.
Ook valt er wel wat af te dingen op de theorie dat de hele Tsjetsjeense oorlog het gevolg is van een conflict tussen drugshandelaren. Van der Leeuw maakt Zviad Gamsachoerdia uit voor 'hallucinerende volksmenner' en 'gemankeerde Primo de Rivera à-la géorgienne'. Maar hij buigt zich niet over de vraag hoe de flamboyante dissident de eerste vrij gekozen president van Georgië kon worden, en waarom zijn bewind ontspoorde.
Uit de teleurgestelde ontboezemingen over de wereldpolitiek waar Van Der Leeuw zich af en toe aan overgeeft, blijkt dat we met een emotioneel mens van doen hebben. Hij ergert zich aan 'gekrakeel, gekreun en gelispel door opgeworpen politieke leiders en brokers die hun slachtoffers een uit eigenwaan geschapen noodlotswaan aanpraten', en vindt de OVSE een 'opvangcentrum voor wegens twijfelachtige praktijken uitgerangeerde Europese politici'.
Die opvliegende houding van Van der Leeuw past eigenlijk heel goed bij het karakter van de Kaukasus. Voor woeste veronderstellingen en oordelen kunnen we bij hem terecht. Maar niet voor een helder beeld van het gebied.
Philippe Remarque
Charles van der Leeuw: Storm over de Kaukasus.
Babylon-De Geus; 272 pagina's; ¿ 39,90.
ISBN 90 6222 320 6.