De treinen volgestampt met vluchtelingen uit Kosovo en de haveloze stoet van vermoeide vrouwen, mannen en kinderen, doen rechtstreeks denken aan het beeld dat Primo Levi geeft in zijn boek Het respijt....
In Het respijt beschrijft Primo Levi in precieze woorden een driejarig jongetje dat volkomen verloren in een hoekje van een wagon zat, 'bevrijd, maar niet verlost'. Alleen die woorden herinneren nog aan het bestaan van deze ene mens, een dode schim van de geschiedenis. Levi schreef zijn ervaringen op uit een noodzaak 'om te vertellen'. Hij moest steeds weer getuigenis afleggen. Ook hij was wel bevrijd, maar niet verlost.
Onlangs is de eerste biografie van Primo Levi (1919-1987) in het Engels verschenen. Er zijn nog twee andere in de maak. De eerste onder de titel Primo Levi: Tragedy of an optimist van Myriam Annisimow, kreeg een gemengde ontvangst. Een negatieve recensie van Robert Gordon in The Times Literary Supplement en een iets mildere van Tony Judt in The New York Review of Books. De bezwaren kwamen, afgezien van enkele feitelijke onjuistheden, vooral neer op het feit dat de biografe alle, vaak al bekende, feiten en gegevens op een rij zet, maar er weinig aan toevoegt. Ook op het einde van Levi (was het een ongeluk? was het toch zelfmoord?) wordt geen nieuw licht geworpen.
Het is ook een moeilijke opgave: schrijven over iemand die zelf de bewogen gebeurtenissen uit zijn leven al zo nauwkeurig en precies heeft beschreven. Kan de biograaf het beter doen dan de autobiograaf? Vooral waar het gaat over de helse ervaringen van Auschwitz, kan niemand Levi's eigen beschrijving benaderen. Hij rapporteert in een ogenschijnlijk neutrale stijl alles wat hij meemaakte en hij doet dat in korte, maar zo precies mogelijke bewoordingen. Weinig opsmuk, weinig woede. Uit het relaas blijkt echter een blijvende aanklacht tegen zoveel onmenselijkheid in Europa. Dit mocht nooit meer vóórkomen.
Zijn innerlijke drang om te vertellen en te getuigen werd niet meteen gewaardeeerd. Zijn eerste boek Is dit een mens werd eerst door een grote uitgeverij geweigerd en kreeg bij verschijning in 1947 nauwelijks aandacht. In de biografie wordt nu ook beschreven dat de terugkeer van de kleine groep overlevenden in Turijn eveneens niet zonder problemenverliep. Aanvankelijk wilde niemand naar hen luisteren. In 1955 merkte Levi op dat het direct na de oorlog 'niet kies' was om over de kampen te spreken, of om te sterk het slachtoffer zijn te benadrukken. De Italianen hadden toch zelf ook geleden onder de oorlog. De angst om niet gehoord en niet geloofd te worden, zette Levi des te harder aan om de stilte te verbreken. Na een herpublicatie in 1958 en vooral na de publicatie van Het Respijt in 1963 begint langzaam zijn erkenning als getuige en als schrijver met een bijzonder talent om te vertellen.
Waarin bestaat nu de uitzonderlijke betekenis van Primo Levi voor de na-oorlogse Europese cultuur? Allereerst heeft hij onder woorden kunnen brengen hoe lang de schaduw van de oorlog is geweest voor de overlevenden, in de de vorm van 'survival guilt', je schuldig blijven voelen voor zaken waar je toch niets aan kon doen, voor het feit dat je bent blijven leven terwijl je zulke vreselijke misdaden hebt zien voltrekken.
Je ook schuldig blijven voelen voor het overleven zelf. Primo Levi voelt zich jaren later nog schuldig omdat hij eens op een snikhete dag een klein beetje water, gevonden in een regenpijp, niet had gedeeld met zijn barakgenoten. Van dit schuldgevoel werd hij nooit meer verlost.
Met zijn zakelijke stijl had hij bovendien weinig woorden nodig om de essentie van het kwaad aan te wijzen, die er in bestaat te zwijgen als de misdrijven tegen de menselijkheid zich (beginnen te) voltrekken. En ze zo stilzwijgend te laten voortbestaan. Hij wilde met alle macht de 'conspiracy of silence' verbreken. Voor toen, voor nu en voor later.
Daarnaast toonde Primo Levi begrip voor de vele gradaties in verantwoordelijkheid. Hij dacht niet in eenvoudige tweedelingen: schurken en helden, Duitsers en niet-Duitsers, demonische monsters en smetteloze heiligen. In zijn latere werk Het Periodiek Systeem filosofeert hij over de onzuiverheid van zink: 'Om het rad te doen draaien, het leven te doen leven, zijn er onzuiverheden nodig, die op hun beurt weer onzuiver zijn; ook de aarde moet zoals bekend onzuiverheden bevatten om vruchtbaar te zijn. Het afwijkende, het andere, het zout en het mosterdzaad zijn onmisbaar; het fascisme wil daar niets van weten, verbiedt het en daarom ben jij geen fascist'.
De juistheid van de vergelijking tussen Auschwitz en Kosovo, vorige week nog door premier Kok gemaakt, wordt door sommigen betwist. Ik vond het niet ongepast: het gaat immers niet om de hoogste score op de Europese horror-schaal, maar om het signaleren van de essentie van het kwaad. Het leven en het werk van Primo Levi, biografie en autobiografie, blijven daarbij onmisbaar.
- Neem nu een abonnement op het AD