Tien jaar geleden was Aleksandr Panikin bezig met kapitaalvernietiging in de meest letterlijke betekenis. In de wc van zijn Moskouse appartement stond hij dikke stapels roebels te verbranden, terwijl de Sovjet-politie voor de deur stond....
Panikin heeft er geen spijt van dat hij toen zijn kapitaal verbrand heeft. 'Het was maar geld', zegt hij, 'en er stond voor mij veel meer op het spel.' Geldmaken was in die tijd een vies woord. Zeker als je zoveel verdiende als Panikin en dan nog met de productie van kinderslofjes.
De politie hield hem al een hele tijd in de gaten, maar volgens Panikin hadden de autoriteiten geen poot om op te staan. 'Wij deden alles legaal', verzekert hij. Maar hij begreep dat hij in problemen zou komen als de politie stapels geld bij hem thuis zou vinden. 'Zoveel geld hadden ze nog nooit bij elkaar gezien.'
Het risico was bovendien te groot: in die tijd stond op 'ernstige economische delicten' nog de kogel. Dan maar beter al je geld verbranden en opnieuw beginnen.
Een jaar later begon hij met een startkapitaal van tweeduizend roebel en zes tweedehands naaimachines een textielfabriekje in een leegstaande barak in het zuiden van Moskou. Op de plaats van de barak staat nu een chic, okerkleurig gebouw: het hoofdkwartier van zijn Paninter-concern dat inmiddels uit een textielfabriek, een zuivelfabriek en twaalf winkels bestaat. 'Allemaal zonder toestemming gebouwd', zegt hij, want zijn theorie luidt dat je in Rusland niet moet wachten op toestemming wil je iets gedaan krijgen.
Hij denkt met weemoed terug aan zijn begintijd in de jaren zeventig, toen hij theaterwetenschappen studeerde in Leningrad, en in het weekeinde naar Moskou reisde om daar op straat gipsen prullaria te verkopen.
De gipsen wandversieringen vlogen als warme broodjes de deur uit. 'Misschien waren ze niet erg mooi, maar de mensen waren graag bereid er veel geld voor neer te tellen. De winstmarge was enorm: wel duizend procent', herinnert hij zich. Hij was de eerste student die een eigen auto had en hij zwom in het geld.
Terwijl de meeste ondernemers in die tijd ondergronds bleven, wist Panikin al in 1976 een vergunning te krijgen om als particulier ondernemer te werken. Hij betaalde zelfs netjes belasting. Goed, niet over heel zijn inkomen, maar dat was omdat ze hem dat bij de 'finotdel' (de belastingdienst) ten strengste hadden ontraden.
Panikin: 'Toen ik daar aankwam en liet zien dat ik zo'n tienduizend roebel per maand winst maakte, zeiden ze: ''Bent u helemaal gek geworden? Daar krijgt u problemen mee, dat is nog meer dan een minister verdient. Schrijft u maar op dat u tweehonderd roebel verdient, dat is meer dan genoeg'''
Nu krijgt hij niet meer dat soort adviezen van de belastinginspectie, maar doet hij uit zichzelf zijn best de belastingen zoveel mogelijk te ontwijken. Hij rekent voor dat een bedrijf dat zich eerlijk aan alle regels houdt, op bijna honderd procent belasting uitkomt. 'Op die manier is het voor ondernemers natuurlijk volstrekt onvoordelig om te werken, tenzij je op de een of andere manier de belastingen weet te omzeilen. Dat doet iedereen dus ook', zegt hij opgewekt.
Panikin mikt met zijn tricotkleding op de doorsnee Russische koper en kennelijk met succes. Zijn bedrijf is uitgegroeid tot een onderneming met 1200 werknemers. Het afgelopen jaar groeide de omzet van Paninter zelfs met 35 procent.
Het succes van Panikins bedrijf wordt gezien als een van de tekenen dat de Russische economie zich na jaren van malaise aan het herstellen is. Tot nog toe vielen er slechts succesverhalen te melden uit de banksector en de handel, waar veel sneller geld te verdienen valt met minder investeringen en dus minder risico.
Panikin zelf zet echter vraagtekens bij de opgewekte berichten van de regering over het economisch herstel: 'Hoe kun je van economisch herstel spreken als je de miezerige omvang van de staatsbegroting ziet. De staat schrompelt steeds verder weg. Er is volstrekt onvoldoende geld om de bevolking een normaal bestaan te garanderen.'
Hij wijst erop dat de groei vooral in de schaduweconomie zit. 'Daar zit enorm veel energie in. Het probleem is echter dat je daar als ondernemer wel kunt overleven, maar je bedrijf niet op een gezonde manier kunt uitbreiden.'
Hij is ervan overtuigd dat de Russische economie enorm snel zou kunnen groeien als de overheid de belastingdruk zou verlichten en andere maatregelen zou nemen om gezonde bedrijven te stimuleren. 'Dan krijgen we groeicijfers die boven die in de rest van Oost-Europa uitsteken', verzekert hij. 'Als de overheid eens zou meewerken in plaats van dwars te liggen, zou ons bedrijf binnen de kortste keren uitgroeien tot een onderneming met 10 à 20 duizend werknemers.'
Al te veel verwacht hij niet van de autoriteiten. De nieuwe democratische bureaucraten behandelen volgens hem de ondernemers nauwelijks anders dan de oude Sovjet-bureaucraten. Zo heeft hij toestemming van het Moskouse stadsbestuur om nog een tiental winkels te openen, maar stuiten zijn bouwplannen steeds op taai verzet van ambtenaren die naar steekpenningen vissen.
'Tot nog toe heb ik alleen maar last van de overheid gehad', klaagt hij. 'Maar je went eraan. We hebben alles zonder toestemming van de autoriteiten opgebouwd en daar gaan we natuurlijk mee door. Ik heb zo langzamerhand wel geleerd hoe je wetten moet omzeilen.'
Bert Lanting