De Russische kunst is in verwarring. Met de val van het communisme leek er een gouden tijd aangebroken. Einde lijk waren kunstenaars bevrijd van het corset van de censuur en konden ze hun verbeelding de vrije loop laten....
Russische kunstenaars zijn door de vrijheid verlamd. Ze kunnen scheppen wat ze willen, maar hebben moeite het hoofd boven water te houden in de maalstroom van de nieuwe tijd.
De prima ballerina, die net als de olympische sporters en de kosmonauten werd gevierd als een voorbeeld van de voortreffelijkheid van het communisme, danst voor een hongerloon in een theater dat nodig moet worden opgeknapt. De dissidente schrijver, wiens werk in de samizdat (ondergrondse uitgave) werd gepubliceerd voor een kleine schare toegewijde lezers, mist het communisme als inspiratiebron voor satire en verzet.
De intelligentsia kijkt met afschuw naar de massacultuur die het land in razend tempo in bezit heeft genomen. 'Het was niet zo dat aan de ene kant de eerlijke massa's stonden, en aan de andere kant de slechte partij', mijmert de schrijver Jevgeni Popov die uitblonk met zijn komische schetsen over de verveling en corruptie van de Breznjev-jaren. 'Uiteindelijk bleken de massa's net zo oneerlijk te zijn.'
Beavis & Butthead winnen van Dostojevski en Sjostakovitsj. Het land van het Bolsjoi-ballet is veranderd in het land van de driestuiverdetectives, roddelbladen, tatoeagesalons, tv-soaps, glossy magazines, sushi-bars en zelfhulpboeken.
Rusland werd begin jaren negentig overspoeld met haastig vertaalde en slecht gedubde westerse pulp. Maar de Russen keken de kunst snel af. In de stalletjes in de Mos kouse metro liggen nu tientallen vaderlandse romannetjes te koop. Op tv zijn dagelijks de liefdesverwikkelingen van de Lena's en Volodja's te volgen. In de glossy's staat alles over het seksleven van de Russische man (Honderd handige Tips!).
Kunstenaars overleven door zich aan te passen aan de markt. Ballerina's dansen een deel van het jaar voor dollars in het buitenland. Regisseurs maken winstgevende commercials in plaats van dure speelfilms. De studenten van het Tsjai kovski-conservatorium spelen in de metro om hun beurs van 35 gulden aan te vullen.
Kunst met een grote K lijdt een kwijnend bestaan. De staat kan niet meer optreden als geldschieter. Kunste naars zijn afhankelijk van de nieuw-rijke politici en zakenlieden die succes hebben gehad in de jacht op het grote geld en die kitsch en klatergoud kopen om mee te kun nen pronken. Een legertje schilders, ontwerpers, binnenhuisarchitecten, beeldhouwers en mode-ontwerpers is hen ter wille. Ze zijn net zo afhankelijk van de gunst van hun meesters als de negentiende-eeuwse hofkunstenaars. 'Het zijn in Rusland de politici die bepalen wat kunst is', klaagt de tegendraadse galeriehouder Marat Gelman. 'Ze spon soren kunstenaars die hen bevallen. Een smaakbepalende culturele elite is er niet.'
De Russische cultuur is verward, richtingloos, zoeken de. Kunstenaars worden heen en weer geslingerd tussen schaamte en nostalgie voor het Sovjet-verleden, en tussen afschuw en bewondering voor het Westen - net als het nieuwe Rusland zelf. De een vlucht in nationalistische kitsch, de ander in ironie, weer een ander doet er liever het zwijgen toe.
Heel, heel langzaam lijkt Rusland zich te hervinden. Een nieuwe generatie kunstenaars is begonnen op de ruïnes van het verleden een toekomst te bouwen. Aarzelend, met vallen en opstaan, maar zich bewust van hun mogelijkheden. Ze hebben een grote leegte te vullen.