Exclusief

Het beste van het AD

In AD+ vind je een selectie van onze beste verhalen. Elke dag alles van het AD lezen? Neem dan een abonnement.

Volledig scherm
160 bomen uit het oerbos op Den Treek zijn veiliggesteld voor onderzoek. Jos Bazelmans is verrast én verheugd over de unieke vondst. © Frans Kanters

Oerbos is een droomvondst

INTERVIEWDe vondst van een stuk oerbos op landgoed Den Treek-Henschoten is niet minder dan een droomscenario voor de in Amersfoort gevestigde Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. En dan is ontdekker Jos Bazelmans ook nog eens de baas van de afdeling archeologie. ,,Het is ongekend. In  Pompeï was het de lava die alles deed stollen. Hier zorgde het stuifzand voor een perfecte beschermlaag van 13.000 jaar oude bomen.''

Volledig scherm
© Frans Kanters

Onderweg naar het familielandgoed waar hij als archeoloog
vorig jaar zijn finest moment beleefde, schaart  professor doctor J.G.A Bazelmans  - 'Jos' voor iedereen - zichzelf onder de bevoorrechten die van hun passie hun beroep weten te maken. Als puber immers wroette hij al in de grond,  op zoek naar sporen uit de oudheid. ,,Ik weet niet waar het vandaan komt. Maar als het je te pakken heeft, gaat het nooit meer over. Het sprak vanzelf dat ik antropologie ging studeren en later promoveerde op een archeologisch onderwerp.''

Bazelmans kreeg in 2000 een betrekking bij de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek aan de Muurhuizen, de voorloper van het RCE aan het Smallepad. Hij schopte het tot de directie, maar deed vorig jaar op eigen verzoek een stap terug. ,,Als hoofd archeologie ben ik weer betrokken bij projecten en kan ik geregeld het veld in. Ik miste dat op den duur. Een archeoloog wil graag met zijn poten in de klei staan.''

De bekendmaking over het oerbos in radioprogramma Vroege Vogels ontketende een kleine mediastorm in eigen land. Tv-zenders haalden Bazelmans voor de camera. Alle kranten schreven over de bijzondere vondst. Hij geniet ervan, omdat het zijn vakgebied in de schijnwerpers zet. ,,Dat is het mooie van zo'n ontdekking. De interesse gaat door rangen en standen en leeftijden. De NRC-lezer is er net zo in geïnteresseerd als het publiek van Hart van Nederland. Kinderen vinden het net zo spannend als ouderen. Tastbare geschiedenis maakt iets los bij de mensen."

Quote

Tastbare geschiedenis maakt iets los bij de mensen

Archeoloog Jos Bazelmans

Terloops
De archeoloog deed zijn ontdekking bijna letterlijk terloops, vertelt hij, onderweg naar de  zandafgraving. ,,Ik ren vanuit mijn huis in Nimmerdor geregeld door Den Treek en daarbij passeer ik deze plek. Er was archeologisch vooronderzoek gedaan en niets aangetroffen, dat wist ik. Maar naarmate de afgraving dieper werd en het water zakte, werden aan de randen nieuwe bodemlagen zichtbaar. Ik herkende de laag van Usselo. Deze ontstond 14.000 jaar geleden in een warme fase van duizend jaar tussen twee heel koude periodes. Ze tekent zich af als een gebleekte, houtskoolrijke laag in metersdik geel zand. Iets verderop ging de laag echter over in veen en daarin vond ik de eerste boom.''

Tijd om lang stil te staan bij de bijzondere vondst gunde Bazelmans zichzelf niet. ,,Ik schoot al snel in de hoe-gaan-we-dit-veiligstellen stand. Het uitgraven en afvoeren van meer dan 150 stokoude bomen in een diepe zandlaag is geen sinecure. Het ging tijd en geld kosten en we hadden toestemming van de landgoedeigenaren nodig. Die hebben fantastisch meegewerkt, net als aannemer Buitenhuis uit Nijkerk. Zijn mensen schraapten met de graafmachine de deklaag weg, waarna wij de stammen bloot konden leggen. Het was precisiewerk. We zijn 25 dagen bezig geweest met zijn allen.''

In de klimaatbestendige opslagruimten van de RCE liggen de stammen van 160 dennen en twee berkenbomen uit het de laatste fase van het pleistoceen te wachten op verder onderzoek. Moeite om een team van experts te formeren had Bazelmans niet. ,,Nee, haha. We hebben aanbiedingen gehad uit binnen- en buitenland. Aan zo'n project willen heel veel natuurwetenschappers wel meewerken. We gaan het doen met de crème van de onderzoekers uit eigen land. Ik ben daar enorm blij mee, want hoe meer kennis hoe meer we te weten komen over de vondst en de omstandigheden 13.000 jaar geleden in Den Treek. Het is ook zo prachtig dat het, bij wijze van spreken dan, in onze achtertuin lag.''

Zonder vooruit te lopen op de wetenschappelijke publicaties die ongetwijfeld gaan volgen, durft Bazelmans een voorschot te nemen op de globale uitkomst. ,,Wat ik nu al weet is het volgende: de dennen hebben een abrupte afkoeling van het klimaat meegemaakt en zijn tientallen jaren niet meer vruchtdragend geweest. We hebben namelijk geen dennenappel gevonden. Op een gegeven moment zijn ze afgestorven en hebben ze al hun schors verloren. Bij een flinke storm uit het zuidwesten en westen zijn ze omgewaaid en in het onderliggende veen terecht gekomen.  Dat was trouwens geen zeewind in die tijd, want Nederland lag zo'n beetje in het midden van het vasteland, dat doorliep tot achter Ierland. Dat komt omdat de  zeespiegel toen 120 meter lager lag. De relatief warme periode van Usselo kende op het einde trouwens gigantische bosbranden. Dan heb ik het over België tot aan Polen. Sommige bomen lijken ook vuurschade te hebben, andere niet."

Quote

De stammen zijn ongelooflijk gaaf tevoorschijn gekomen

Jos Bazelmans

,,De deklaag van stuifzand is cruciaal geweest, voor zover ik het nu kan overzien. Je kunt het best vergelijken met Pompeï. Waar de vulkaan daar voor zorgde, deed de zandlaag hier. Alles wat zich eronder bevond - hier dus het omgewaaide oerbos - werd in korte tijd afgeschermd van licht, lucht en vraat. De inbedding in het natte veen betekende dat er geen zuurstof bij kon en dat de bomen niet gingen rotten.  De stammen raakten gemummificeerd, zo zou je het ook kunnen zeggen. Ze zijn ook ongelooflijk gaaf tevoorschijn gekomen. Het hout is op de toplaag na nog keihard en we kunnen de jaarringen met het blote oog tellen.''

Bazelmans wordt onderbroken door een groepje  nordic walkers op hoge leeftijd. Zijn dat de oerbomen? En mogen ze even over de afzetting komen? Geen probleem, roept de archeoloog. De natuur is wat hem betreft van iedereen. De mannen luisteren aandachtig naar zijn uitleg. Eentje pakt met trillende handen een stukje oerhout van de grond. Hij wordt er emotioneel van, zegt hij. Bazelmans knikt. ,,Dat doet het met mensen. Het is toch waar we vandaan komen, hè.''

Botten
Meer nieuwsgierigen sluiten zich dinsdagochtend aan bij de man met de schep en de zeef, zijn voorlichter, de fotograaf en de verslaggever. Bazelmans zou er de hele dag kunen staan, onvermoeibaar als  hij is in zijn enthousiasme en uitlegkunst. ,,Dat vergat ik nog te vertellen ja. Iemand vraagt hier waarom er geen menselijke of dierlijke resten zijn gevonden als het zo'n goed geconserveerde bodemlaag was. Goede opmerking. Botten zijn  namelijk niet bestand tegen de zure ondergrond hier.  Ze vergaan na verloop van tijd volledig. Hout kan daar wel tegen.''

De gelukkigen die een stukje oerbos hebben bemachtigd, moeten het vooral niet zomaar op de vensterbank leggen, doceert de archeoloog. ,,Dat mag best hoor, want het is ook een interessant proces. Maar over een paar weken is het helemaal weg. En als ik zeg helemaal, dan bedoel ik dat letterlijk. Er blijft alleen wat stof van over als deze resten met zuurstof in aanraking komen. De beste bewaarmethode is wikkelen in folie met een paar gaatjes er in en bewaren op een koele plek, liefst in de ijskast. Dan droogt het langzaam op en blijven de celwanden overeind. Heb je over twee jaar een stukje hout van 13.000 jaar dat niet meer vergaat. Mooi hè?''

Exclusief

Het beste van het AD

In samenwerking met indebuurt Amersfoort