Exclusief

Het beste van het AD

In AD+ vind je een selectie van onze beste verhalen. Elke dag alles van het AD lezen? Neem dan een abonnement.

Volledig scherm
Pim Fortuyn Geeft zijn 'At Your Service'-groet tijdens zijn toespraak op het Leefbaar Nederland Congres waar hij tot lijsttrekker werd verkozen. © Hollandse Hoogte

En als Fortuyn nou niet was vermoord?

Een klein essay in 13 – soms ongemakkelijke – vragen, met 20 bijna onmogelijke antwoorden, precies 15 jaar na de moord op dr. W.S.P. Fortuyn.

Quote

Mét Fortuyn was een grote LPF een serieuzere re­ge­rings­part­ner geweest dan in de 87 dagen die haar nu gegeven waren

Elke ochtend wanneer ik de kleine naar school breng, fiets ik langs het G.W. Burgerplein in Rotterdam-centrum. Pim Fortuyn woonde daar en in februari 2002 kwam ik er op bezoek voor een interview, dat veel tumult opleverde en uiteindelijk in de oprichting van zijn Lijst Pim Fortuyn (LPF) resulteerde. (Knieval voor de jongste lezers: Fortuyn was een intellectuele man die qua denkbeelden nu bij de PVV in de buurt zou zitten, maar minder rabiaat en bereid tot de dialoog.)

Ik had dus wel wat met ’m. Altijd gehouden ook. Hij zou nu 69 geweest zijn en had misschien nog steeds gewoond in zijn Palazzo di Pietro. Op een kort of misschien wel langer verblijf in het Catshuis na dan. Hangt af van aan wie je het vraagt. Hijzelf voorspelde het in ieder geval in 2002, dat premierschap, en velen geloven dat het ook gebeurd zou zijn. Als niet...

Vijftien jaar geleden is het vandaag. Precies. Op 6 mei, om 18.06 uur. Negen dagen voor de verkiezingen. De eerste politieke moord in Nederland sinds die op Willem van Oranje. Er is veel veranderd in het land, sindsdien. Daar is een boekenkast over vol geschreven. Die ga ik niet omkeren. Wel wil ik proberen te formuleren: wat hebben we gemist door de moord op Pim?

1: Wat zou er zijn gebeurd als Fortuyn niet was doodgeschoten?

 Mijn gok is net zoveel waard als die van u, maar ik behoor niet tot de mensen die denken dat hij de verkiezingen daadwerkelijk had gewonnen en premier van dit land was geworden. Toegegeven, de wetenschap heeft ook de opkomst van Trump en de Brexit fout voorspeld, maar er is veel materiaal dat mijn veronderstelling onderbouwt. Essentie daarvan: het aantal echt ‘boze stemmers’ in Nederland dat op een revolutie uit is, ligt al tientallen jaren op ongeveer 26 Kamerzetels. Precies het aantal dat de LPF in 2002 met zijn dode lijsttrekker haalde. Een levende Pim had de LPF vermoedelijk zelfs minder stemmers opgeleverd. De LPF kreeg extra momentum door de moord. Maar mét Fortuyn was een grote LPF wel een serieuzere regeringspartner geweest dan in de 87 dagen die haar nu gegeven waren.

2: Wat als de LPF met Fortuyn wel de grootste partij was geworden?

 In 2002 ging het gerucht dat hij het premierschap al aan Hans Wiegel had gegund, om zijn promiscue leven te kunnen voortzetten. En de vraag is of de flamboyante en wispelturige Fortuyn lang interesse in het keiharde ambt van minister-president had kunnen houden. Maar goed, was Fortuyn in het Catshuis beland, dan had zich mijns inziens in Nederland-compromisland een veel bescheidener revolutie voltrokken dan algemeen gedacht. Fortuyn I was een kabinet met LPF, CDA en VVD geworden. Had dat rigoureus de structuren in bureaucratie en zorg kunnen doorbreken, zoals Fortuyn wilde? Het valt te betwijfelen. Met Fortuyn I waren we vermoedelijk wel vijftien jaar eerder terechtgekomen in diepgaander discussies over identiteit en vluchtelingenbeleid. Hij was de eerste die het onderwerp geloofwaardig agendeerde.

Volledig scherm
Het ontzielde lichaam van Pim Fortuyn op de parkeerplaats van het Mediapark in Hilversum. © ANP

3: Was Pim dan een politieke ziener? 

In zekere zin. Hij was zeker een politieke zoeker, die in de jaren daarvoor had geshopt bij CDA, VVD en PvdA en op veel terreinen veel minder revolutionair was dan zijn reputatie. Wat hem in 2002 uniek maakte, was dat hij de politiek incorrecte boodschap durfde te formuleren dat de islam zeer gevaarlijke elementen had en een ‘achterlijke cultuur’ was. Hij voer daarmee perfect op de golf van onbehagen na de aanslagen op het WTC in New York, enkele maanden ervoor. Hij verbond dat met een betoog dat ons politieke systeem op de schop moest, omdat het geen oog had voor de echte problemen in de samenleving: bureaucratie, wanorde in de zorg, de snel om zich heen grijpende verloedering van de volkswijken.

4: Waarom hield de massa van Pim, die feitelijk een zeer elitaire man was, een openlijk homoleven leidde, zich omringde met dure spulletjes en zich liet rijden door zijn butler? 

Om dezelfde reden waarom Geert Wilders nu triomfen viert in volkswijken. Hij verwoordde een altijd latente angst voor de vreemdeling en een afkeer van de elite. Mag ik het even tussendoor een keertje zeggen: Pim had niets, helemaal niets met de mensen die direct na de moord in zijn naam brand stichtten op het Haagse Plein en met hun buldogs zijn begrafenis bijwoonden. Niets.

5: Had Fortuyn volkomen gelijk en ging het in 2002 slecht met Nederland? 

Mwah, feitelijk ging het in 2002 niet alleen de elite, maar ook het Nederlandse volk economisch best goed. Beter dan nu in ieder geval. De eerste internetbubbel moest nog knappen. Paars (VVD, PvdA, D66) wist van gekkigheid niet waar het zijn geld aan uit moest geven. Maar het had ook daadwerkelijk geen oog voor wat zich in de volkswijken afspeelde: dat was overigens nog geen islamitisch fundamentalisme, wel de opkomst van niet-Nederlands sprekende allochtonen wier cultuur de buurten ging overheersen.

6: Wie heeft er baat bij Fortuyns dood gehad? 

Quote

Wat hem in 2002 uniek maakte, was dat hij de politiek incorrecte boodschap durfde te formuleren dat de islam zeer gevaarlijke elementen had en een ‘achterlijke cultuur’ was

Telt u even mee. 1. Volkert van der Graaf, want die kreeg wat-ie wilde. 2. Jan Peter Balkenende, die misschien nooit premier was geworden als Pim niet was neergeschoten. 3. LPF-lichtgewichten als Hilbrand Nawijn, Mat Herben en Gerard van As, die weggelopen leken uit sketches van Van Kooten en De Bie en op het Binnenhof kortstondig tot ongekende hoogten konden stijgen. 4. De zittende elite. Toch. Aanhangers van samenzweringstheorieën verdenken haar daarom zelfs van (aanzetten tot) de moord. Zeker is dat door die moord de ‘grote revolutie’ werd uitgesteld. Het chaotisch allegaartje van LPF-bewindslieden en Kamerleden bleek uiteindelijk geen partij voor de zittende macht. De kabinetten Balkenende vormen turbulente jaren in onze geschiedenis, maar meer vanwege politiek gekrakeel dan fundamentele discussies. En weet u wie, hoe gek het ook klinkt, ook van Fortuyns dood geprofiteerd heeft? 5: Geert Wilders. Want wees eerlijk: als Pim nog had geleefd, was Geert nooit de ster geworden die hij nu is.

7: Wie hebben, los van zijn naasten, (politiek) geleden onder de moord op Pim? 

Zijn volgelingen natuurlijk, die volkomen radeloos en leiderloos de politieke arena in moesten en daarvoor niet gehaaid genoeg bleken. En dan: links, iets specifieker de PvdA en nog even specialer: Ad Melkert, toenmalig leider van de PvdA. Wat er in Nederland ook fout ging en verkeerd was gegaan; het was allemaal hun schuld. Dat met medeweten van en gesteund door: de Nederlandse journalistiek, omdat ze Fortuyn gedemoniseerd en de zittende elite beschermd zou hebben.

8: Zit er een kern van waarheid in die verwijten?

 Natuurlijk, maar van links tot rechts was er eind vorige eeuw geen oog voor de sluimerende onrust in de volkswijken en de gevaren van de politieke islam. Links heeft wel het langst de verkeerde kant op gekeken uit angst voor de onwelkome boodschap dat de Nederlandse verzorgingsstaat geen feestje is waar iedereen zonder uitnodiging naar binnen mag.

9: Heeft de journalistiek Fortuyn eerst genegeerd en vervolgens als de duivel weggezet? 

Antwoord: ja, maar veel minder dan ze zichzelf sindsdien schuldbewust heeft wijsgemaakt. Journalisten in de Haagse bubbel, ik was er een van, schilderden hem af als de bedreiger van de bestaande orde. Maar dat was hij ook. En ja, ook in de Nederlandse media was te weinig aandacht voor wat zich aan de onderkant van de samenleving afspeelde.

Volledig scherm
Pim Fortuyn in zijn huis in Rotterdam © Hollandse Hoogte

10: Heeft iemand er iets van geleerd? 

De PvdA nog steeds niet. Na de verpletterende nederlaag van 2002 riepen ze al dat ze de gewone kiezer moesten terugwinnen. Geert Wilders en Joost Eerdmans leerden wel, die weten nu waar het potentieel ligt en hoe dat te beroeren. In de journalistiek ontbreekt sindsdien de volksstem in geen enkel stuk meer. Of dat vooruitgang is, mag u zelf bepalen.

11: Was de moord op Pim Fortuyn te voorkomen geweest? 

Daar is een heel dik rapport over verschenen en afhankelijk van wie het leest variëren de antwoorden. Maar het meest eerlijke is ‘ja’. Een goed functionerende geheime dienst had Fortuyn, een man met een duidelijk kwetsbaar profiel, beter kunnen beveiligen.

12: Misschien wel de meest frustrerende vraag: hoe is het met zijn moordenaar?

Die leeft een rustig leven in de buurt van Apeldoorn. En ja, dat heeft iets onrechtvaardigs, zeker omdat van echte spijt bij hem geen sprake is geweest.

13: Dus wat hebben we gemist? 

Mensen, we zullen het nooit zeker weten. Wel dat we Pim Fortuyn hebben gemist, de afgelopen vijftien jaar. En de mogelijkheid dat we de achtenswaardige dr. W.S.P. Fortuyn, oud-premier van dit land, niet elke dag nog even aan het G.W. Burgerplein zijn twee hondjes Carla en Kenneth kunnen zien uitlaten.