Volledig scherm
Evert-Jan Nijboer © nvt

Kleinzoon herleeft opa's oorlog dankzij een legerkist vol schatten

Interview Ronald NijboerDe legerkist van opa Evert-Jan blijkt een schatkist. Vol dagboeken, foto's en brieven over zijn tijd in Nederlands-Indië. Kleinzoon Ronald Nijboer legt er een lang verzwegen worsteling mee bloot.

Evert-Jan en Ronald Nijboer delen de weidse blik. Vanuit zijn appartement kijkt kleinzoon Ronald (30) met die blik over Amsterdam. Opa Evert-Jan deed er niet voor onder. Hij stapt in 1945, als Duitsland is verslagen, de wereld in. De boerenzoon uit Lutten (Overijssel) meldt zich dan aan als vrijwilliger voor Nederlands-Indië. ,,Een enorme stap", zegt Ronald. ,,Na de benauwdheid op de boerderij, hij zat een tijd ondergedoken, verrast hij zijn familie en zijn vriendin Aaltje met een reis naar het andere eind van de wereld."

Volledig scherm
Oorlog is complete waanzin, aldus Evert-Jan in zijn dagboeken © nvt

Pas na drie jaar keert hij terug. Onderweg houdt hij met brieven het thuisfront op de hoogte. Eenmaal terug begint, net als bij andere vrijwilligers, het zwijgen. ,,Hij praatte er vrijwel niet over. De Javaanse Jongens die hij rookte was het enige wat hem aan Indië kon verbinden'', aldus Ronald Nijboer. Sommige vragen krijgen nooit een antwoord. Het geweld dat Nederland gebruikte tegen de onafhankelijkheidsstrijd tijdens de politionele acties, is een taboe. Als Evert-Jan in 2008 op 85-jarige leeftijd komt te overlijden, lijkt zijn levensboek definitief gesloten.

Het toeval wil anders. Een paar jaar later zit Ronald op zolder, bij zijn ouders. In een verhuisdoos vindt hij de spullen van opa uit diens legerkist. De kist staat in de woonkamer, de inhoud ligt boven. ,,Daar zie ik wat hij al die jaren heeft bewaard", zegt Ronald. ,,Drie dagboeken, een fotoalbum, losse foto's, ruim 300 brieven. En kijk, daar staan zijn geschiedenisboeken. Een ervan gaat over de Militaire Politie waartoe hij behoorde. Zo'n vondst, dat is een ongekende luxe."

Blader door onderstaande tijdlijn om de geschiedenis van Nederlands-Indië te ontdekken. 

TimelineJS Embed

TimelineJS Embed

Vaderland

Volledig scherm
Ronald Nijboer schrijver van het boek Tabe Java Tabe Indie. © Wim van de Hulst

In 2012 begint Ronald aan een reis terug naar de vorige eeuw, als Nederland weigert zijn kroonkolonie Indië op te geven. Hij ontdekt waarom zijn opa en diens broer Gerrit-Jan voor het avontuur kiezen. Het land ligt na de bevrijding op apegapen, het leger geeft een stabiel inkomen. Evert-Jan wil vechten voor de goede zaak, het vaderland. ,,En hij wil net zo'n enthousiast onthaal als de Canadese soldaten kregen bij de bevrijding van zijn geboortestreek", zegt Nijboer jr.

Hij leert het doktershandschrift te lezen. Zijn opa schreef met een kroontjespen in schriften met een bruinzwarte, harde omslag. Hij wekt halfleesbare plaatsnamen tot leven. Met de brieven als gids reist hij mee via Australië naar Indië. De brief van de dominee aan opa, over het overlijden van zijn overgrootvader, maakt indruk. Evert-Jan huilt. Ronald: ,,Toen ik dat las, kreeg ik een brok in mijn keel."

Ronald vindt foto's in enveloppen. Van Indonesische mannen, verdachten die strak in de camera kijken. Van opgravingen, van vermoorde militairen. Een van hen mist zijn hoofd. Evert-Jan schrijft over het brute geweld van de 'terroristen', tegen de Nederlanders, tegen de Chinese minderheid.

Geheim

De foto's roepen prangende vragen op. De geschiedenis heeft geleerd dat de Nederlandse strijdmacht net zo goed bloed aan de handen heeft. Was Ronalds eigen opa betrokken bij oorlogsmisdaden? Wist hij dat het gebeurde? Op Java strijdt hij in de voorste linie, maar hij schrijft nooit over uit de hand gelopen verhoren of in as gelegde kampongs, constateert Nijboer jr.

Volledig scherm
Omslag Tabe Java Tabe Indie. Boek van Ronald Nijboer. © nvt

Toch zijn enkele verslagen op zijn minst opmerkelijk, 'omdat ze verhullingsmethoden lijken te bevatten'. Opa spreekt in de brieven met zijn broer Gerrit-Jan, lid van de Mariniersbrigade, af thuis niet alles te vertellen. Zij houden woord. De vraag of opa mensen heeft gedood, krijgt wel een antwoord als Ronald met opa's jongste zoon Bernhard spreekt en hem er een vraag over stelt. Die ene keer vertelt hij dat hij gehoor heeft gegeven aan de smeekbede van een zwaargewonde kameraad hem uit zijn lijden te verlossen.

Ronald stuit na enige tijd op de worsteling die opa in zijn greep krijgt. Hij maakt door wat Nederland doormaakt als zelfs bondgenoot Amerika spreekt van een foute oorlog en een gerechtvaardigde onafhankelijkheidsstrijd. Als broer Gerrit-Jan de 'tropenkolder' krijgt, terugkeert en uit dienst wordt ontslagen, raakt ook Evert-Jan langzaam uit balans. Zijn enthousiasme neemt af. Hij raakt verbitterd over de ondankbaarheid van Indonesiërs ('Nederland wil hen toch alleen maar helpen'). ,,Hij komt gedesillusioneerd terug, voelt zich onbegrepen", zegt Ronald Nijboer. Opa beëindigt zijn dagboeken. Meer dan 50 jaar later trekt hij in de kantlijn van een brief de conclusie dat 'het eigenlijk iets anders is'. Hij toont begrip voor de jonge mensen die hij terroristen noemde. ,,Oorlog is complete waanzin", aldus Evert-Jan.

Verschrikkingen

Ook na een bezoek aan Indonesië, in de voetsporen van zijn opa, kan Ronald geen oordeel vellen over diens rol in de strijd maar de laatste ontboezeming helpt wel. ,,Ik ben nooit bang geweest dat ik zou stuiten op door hem gepleegde verschrikkingen", zegt de kleinzoon. ,,Ik zie nog steeds de opa van toen ik een klein kind was. Hij was een echte opa, een lieve man met ondeugende ogen. De opa met dat geruite petje, altijd bezig in de moestuin. Ik heb wel zijn koppigheid leren kennen.

,,Natuurlijk zou ik, met wat ik nu heb geleerd, graag met hem willen praten over wat hij heeft beleefd. Over het geweld, zijn worsteling. Over zijn breuk met Aaltje en over zijn onbeantwoorde liefde voor het pubermeisje Puck dat hij in Indonesië leert kennen. Maar ik weet al zoveel meer. Hij heeft postuum mijn leven verrijkt. Ik ga het nu een mooi plekje geven", zegt Ronald Nijboer, met een klopje op zijn boek. Opa's boek.

Tabé Java, Tabé Indië, uitgeverij HarperCollins

Volledig scherm
De eenheid waar Evert-Jan deel van uitmaakte in Nederlands-Indië © nvt
Volledig scherm
Evert-Jan op een legervoertuig in Nederlands-Indië © nvt