Volledig scherm
De Tanzaniaan Josephat Torner vraagt wereldwijd aandacht voor albino's in Afrika, die door bijgeloof hun leven niet zeker zijn © Arie Kievit

'Zelfs in het graf is een albino niet meer veilig'

Het is een wonder dat hij nog leeft. Albino Josephat Torner had moeten worden gedood bij zijn geboorte. Later overleefde hij twee aanslagen. ,,Mensen weten waar ik voor sta."

Wie de opdracht gaf hem te vermoorden weet hij nog steeds niet. ,,Grote vissen,'' vermoedt Josephat Torner (38), de Tanzaniaanse albinoactivist. Zakenmensen, medicijnmannen, politici, mijnwerkers en vissers, gaat hij het rijtje belanghebbenden af. Mijnwerkers en vissers? ,,Ja, omdat er een hardnekkig bijgeloof is in Tanzania. Mensen in de goudmijnen denken dat bloed van een albino de kans op een rijke ader groter maakt. Vissers geloven dat ze meer vis vangen als ze albinohaar in hun netten knopen. Voor medicijnmannen zijn albino's van grote waarde. Van onze botten maken ze geluksamuletten of bedeltjes.''

Josophat Torner is in Nederland voor een aantal televisieoptredens waarin hij het Liliane Fonds helpt aandacht te vragen voor het trieste lot van Afrikaanse albinokinderen. Dat is nodig, want de handel in hun lichaamsdelen gaat 'als een lopend vuur' door het zwarte continent, constateert de beroemde activist. Tanzania haalt regelmatig de internationale media als er weer een kind is ontvoerd en voor dood achtergelaten nadat armen en benen zijn afgehakt. In Tanzania beginnen zijn campagnes enig effect te sorteren. Maar in Malawi, Mali, Nigeria en Senegal lijkt de jacht juist geopend. Bijgeloof, armoede, de macht van medicijnmannen en de onmacht of onwil van politici die vaak zelf nog bang zijn voor de magie van tovenaars, maken albino's in bijna dertig landen vogelvrij, schat Torner.

Aanslagen
Twee aanslagen heeft hij inmiddels overleefd. De laatste in 2012. De mannen die hem 5 jaar geleden wilden ontvoeren werden op heterdaad gearresteerd. Ze kregen 18 jaar cel. ,,We werden de hele dag al gevolgd door een kleine zwarte auto nadat ik op een voorlichtingsbijeenkomst had gesproken. Onderweg waarschuwde ik de politie. Ze zouden het uitzoeken. De achtervolgers namen hetzelfde hotel als wij. De politie wist waar we zaten, maar ik zag niemand. Ik kon niet slapen en zat op het bed te wachten. Ik had mijn camera verstopt en nam alles op. Even na middernacht kwamen ze. Drie gemaskerde mannen in zwarte jassen. 'Wie zijn jullie?' vroeg ik. 'Dat weet je al', antwoordden ze. Ze duwden me in die zwarte auto. Ik dacht toen dat mijn leven voorbij was. Opeens stond daar de politie. Ze arresteerden die mannen en hun chauffeur. Ze wilden niets zeggen over hun opdrachtgever. In 2012 werden ze veroordeeld.'' Wie het waren? ,,Huurmoordenaars. Ik was de stem geworden van degenen zonder stem. Als ze mij de mond zouden snoeren zou vast niemand zich nog druk maken om het lot van albinokinderen.''

Nog altijd is hij zijn leven niet zeker. Torner voert een eenzame strijd, zeggen mensen die hem beter kennen. Zijn vrouw is doodsbang. Inmiddels heeft hij wel wat jonge medewerkers opgeleid die zijn missie kunnen voortzetten als 'ze' hem toch te pakken krijgen.

Twee personages noemt Josephat Torner als belangrijke inspiratiebronnen om door te gaan: Nelson Mandela ('die ook tegen racisme streed') en zijn eigen moeder.

Witte geit
,,Als kind leerde ik snel dat ik anders was. Ze lachten me uit of riepen me na: 'witte geit'. Of ze bespotten me omdat ik een geest zou zijn. Volwassenen wilden me zelden helpen. Ze dachten dat albinisme besmettelijk was. Op een dag vroeg ik het mijn moeder. Waarom konden andere kinderen in de zon lopen en kreeg ik brandwonden als ik dat deed. Ze veegde mijn tranen weg en vertelde dat zij en mijn vader door de vroedvrouw waren opgedragen mij dood te maken na de geboorte. Mijn moeder verzette zich. Ze heeft me altijd beschermd. Ik weet dat er veel kinderen wel werden gedood na de geboorte. Er zijn ook families die het kind hebben verkocht.''

Pas nog hoorde hij het verhaal van een moeder in Malawi die zelf geen albino was, maar werd verminkt door ontvoerders omdat ze haar kind wilde beschermen. Dat meisje werd later zonder ledematen teruggevonden.''

Het doet hem pijn dat zijn moeder overleed toen hij 12 was, lang voordat hij zo'n prominente activist werd. Een priester zorgde dat hij een goede schoolopleiding kreeg. Josephat Torner is nu een mondiale bekendheid. Hij sprak de mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties toe, kent Afrikaanse presidenten en regeringsleiders bij hun voornaam. Ook is hij betrokken bij internationale hulporganisaties die opvanghuizen runnen voor honderden albinokinderen in Tanzania. Samen met het Liliane Fonds en het SBS-programma De Uitdaging werkt hij aan noodopvang voor kinderen die acuut gevaar lopen. En dan is er zijn grote passie: voetbal. Kinderen uit 140 dorpen laat hij elk jaar spelen om de Josephat Torner Cup. Op de shirtjes die ze dragen staat 'Respecteer elkaar'. ,,Ik heb geen sponsors, maar zal dat toernooi zo lang als ik kan bekostigen. Het gaat om bewustwording. Ik hoef niet eens over albinisme te praten. Ze weten allemaal waar ik voor sta.''

Albinisme is een pigmentstoornis die relatief veel voorkomt in Tanzania, Malawi, Mali en Senegal. Zwarte mensen die eraan lijden hebben een witte huid en witte haren. Ze zijn erg kwetsbaar voor huidkanker.

Omdat ze afwijken, trekken ze de aandacht van medicijnmannen en traditionele genezers. Albino's zouden uit de geestenwereld komen en geluk brengen. Stukjes albino worden verhandeld. Albinokinderen zijn het meeste waard. Vanwege hun onschuld en omdat ze makkelijker te pakken zijn dan volwassenen. Er bestaan richtprijzen voor hun lichaamsdelen. Zoals de hoorn van een neushoorn voor ongeveer 80.000 euro per kilo wordt verhandeld zo is een albino kinderarm of been rond 2700 euro waard. Een 'compleet albinokind' levert 65.000 euro op. Het liefst levende kinderen, maar ook kerkhoven zijn niet meer veilig. Grafrovers worden actiever. ,,Er worden steeds zwaardere stenen op de graven gelegd,'' zegt Josephat Torner.