Exclusief

Het beste van het AD

In AD+ vind je een selectie van onze beste verhalen. Elke dag alles van het AD lezen? Neem dan een abonnement.

Volledig scherm
© Daniella van Bergen

'Ik ben voor velen jeugdsentiment'

wieteke van dortWieteke van Dort gaat na 46 jaar weer de planken op. Met een première in de Koninlijke Schouwburg. De stad waar ze haar alter ego, Tante Lien, gestalte gaf en nog steeds geeft. De veelzijdige kunstenares is pas 73. Hoe kan dat voor iemand die er áltijd is geweest?! Oebele, Stratemakeropzeeshow, schilderijen, cd's, boeken, verhalen en veel meer.

Wieteke van Dort ligt in een grote leunstoel de tekst door te nemen van het stuk waarmee ze na bijna een halve eeuw de planken weer opgaat. Ze kijkt glimlachend op als ze geluid in de voortuin hoort en zwaait. Ze komt naar de voordeur om open te doen. Mag de fiets even in de voortuin staan? ,,Túúúúrlijk.''

Actrice Wieteke van Dort (73) kan je niet anders aanspreken dan met 'Wieteke'. Dat komt door haar nooit veranderende meisjesachtige gezicht. Het ongeneerde tutoyeren dat wordt uitgelokt door haar warme ontvangst vindt ze túúúúrlijk ook prima. ,,Graag zelfs'', zegt ze, terwijl ze thee zet.

Het is ongelooflijk dat ze pás 73 is. Hele generaties zijn met haar opgegroeid. Wieteke is er gewoon altijd geweest. ,,Ik ben jeugdsentiment voor heel veel mensen.'' Op de radio in de opvolger van Kleutertje Luister, Radio Lawaaipapegaai, als cabaretière met Wim Kan en Conny Vonk, op televisie in onder meer Oebele met Willem Nijholt, de Stratemakeropzeeshow met Aart Staartjes en Joosten Prinsen en Het Klokhuis. Dichter Willem Wilmink, pianist en componist Joop Stokkermans, componist en arrangeur zanger Rob de Nijs, regisseur John van de Rest, Wieteke heeft met ze allemaal gewerkt. Haar pièce de resistance is Tante Lien. Het immens populaire Indische tantetje in sarong en het haar in een knot. ,,Zij is overgebleven'', zegt Wieteke over alle typetjes die ze heeft neergezet.

Volledig scherm
© Angelo Blankespoor
Quote

Ik ben nooit nerveus voor optredens. Heerlijk is dat. Het komt door het mediteren

Wieteke van Dort

Reiki
Wieteke heeft de lange succesreeks glimlachend aan gehoord. Er is zoveel méér. De cd's met liedjes en vertellingen, boeken, optredens, lezingen, schilderijen, porselein, haar inzet voor het milieu, de diploma's die ze haalde in zeefdrukken, reclametekenen, maar ook in alternatieve geneeswijzen zoals reiki en 'spiritual response therapy'. Wieteke is altijd bezig. ,,Ach ja'', zegt ze alsof het allemaal heel vanzelfsprekend is. Met heel veel mensen heeft ze nog contact. ,,Zoals met de Oebele-kinderen. Zij zijn nu ook in de vijftig.'' Het zingen en acteren is een fractie van wat de veelzijdige kunstenares Wieteke van Dort allemaal kan.

En dan komt er de theatervoorstelling aan. Te beginnen met een première in de Koninlijke Schouwburg in Den Haag op 16 maart. Daarna gaat het stuk Een Javaanse l'Histoire du Soldat langs een kleine twintig theaters in het land. ,,Misschien gaan we er ook mee naar Indonesië. En naar Dubai en andere steden in het Midden-Oosten, waar Nederlandse gemeenschappen zitten.''

Wieteke is de verteller in het muziektheaterstuk van de wereldberoemde Russische componist Igor Stravinsky, die het stuk op een jaar na een eeuw geleden voor het eerst uitvoerde. Gerard Mosterd, choreograaf, regisseur en vriend van Wieteke, schreef er de Javaans/Indonesische versie voor. De dansen worden uitgevoerd door drie beroemde Indonesisch dansers. ,,Je moet mij niet meer vragen te dansen.''

Wieteke heeft inmiddels thee ingeschonken en een doorzichtig plastic doosje geopend met in geel papier verpakte snoepjes van geschaafde kokos en Javaanse suiker. ,,Indonesisch.'' Ze is glimlachend aan de eettafel gaan zitten in het huis in het Benoordenhout, dat ze deelt met haar man Theo Moody, psychotherapeut en beeldend kunstenaar. Het is een echt kunstenaarshuis met Indische accenten. Overal schilderijen, porselein van de hand van Wieteke, een piano die er uitziet alsof hij elk moment van de dag wordt bespeeld. Het Indische zit hem in doeken met batikmotieven, die over de tafel en stoelen liggen en in de versnaperingen. ,,Neem nog'', moedigt Wieteke aan.

Met haar handen plat op tafel wacht ze de vragen af. Een gezicht zonder rimpels met zachtaardige groene ogen en een lachende rood gestifte mond. Lang haar omkranst het gezicht. Wieteke straalt in alles wat ze doet een ontzagwekkende rust uit. Het zal iets met haar dagelijkse meditaties te maken hebben, zegt ze later in het gesprek. En ongetwijfeld ook met haar Indische achtergrond.

Volledig scherm
© Archieffoto
Quote

Ik ben wel sneller kortademig dan voor de operatie. Ik kan niet meer als Tante Lien achterin de zaal opkomen, helemaal naar het podium trippelen en dan gaan zingen

Wieteke van Dort

Hartklep
Ze voelt zich goed, antwoordt Wieteke op de vraag hoe het met haar gezondheid gaat. In 2012 onderging ze een ingrijpende hartoperatie. ,,Ze hebben een hartklep gerepareerd. Ongelooflijk knap.'' Als ze praat is er niets te horen van het Indische Tante Lien-accent. Alleen als ze tussendoor een telefoontje aanneemt, kennelijk is er een goede bekende aan de lijn, scheert het Indische accent subtiel langs haar uitspraak. ,,Het gaat goed met mijn gezondheid'', herneemt ze het gesprek. ,,Maar zoals dansen op het podium doe ik niet meer. Ik ben wel sneller kortademig dan voor de operatie. Ik kan niet meer als Tante Lien achterin de zaal opkomen, helemaal naar het podium trippelen en dan gaan zingen. Dan klinkt het niet.'' Ze heeft haar leven dan ook wel enigszins aangepast. Niet dat ze het gevoel had een tweede kans te krijgen of een tweede leven, wat veel mensen voelen na zo'n levensbedreigende situatie. ,,Mijn leven was altijd al prachtig'', is haar eenvoudige verklaring.

Vooral haar maatje en acteur Aart Staartjes begreep niets van hoe uitgerekend zíj een hartkwaal kon krijgen. ,,Hij kwam in het ziekenhuis en zei: 'Hoe kan jij dat nou krijgen?! Je rookt niet, je drinkt niet, je bent vegetariër?!' We kwamen er achter dat ik weinig sliep. Ik slaap nu meer.''

En dan toch op de planken op met een voorstelling die door het land gaat reizen? Maar ook: waarom pas na 46 jaar? ,,De voorstellingenreeks is heel overzichtelijk. Ik ben vaak gevraagd door Harry Bannink in een musical mee te doen, maar ik heb altijd nee gezegd. Ik sta sinds 46 jaar niet meer op de planken en dat kwam omdat ik met Theo trouwde. Theo had al kinderen en ik vond dat ik dan beter 's avonds thuis kon zijn en heb alleen radio en televisie gedaan.''

Voor haar optreden in de Koninklijke Schouwburg ('Enig!') en de rest van de reeks is ze totaal niet zenuwachtig. ,,We repeteren in totaal tien dagen. Ik ben vaker verteller geweest bij concerten. Ik beluister het muziekstuk nu wel om te weten waar ik er in kom. Ik ben nooit nerveus voor optredens, hoor. Heerlijk is dat.'' Sinds ze mediteert, waarmee ze in 1991 is begonnen, is ze niet meer zenuwachtig, zegt Wieteke. ,,Na een half jaar er mee bezig te zijn, merkte ik dat ik niet meer nerveus was voor optredens. Na een jaar ontdekte ik dat ik ook sneller teksten leerde.''

Wieteke is zich bewust van haar enorme schare fans. ,,Van 8 tot 80.'' Toen ze nog kantoor hield op de Van Boetzelaerlaan stonden die ook vaak voor de deur. Het pand daar is na het overlijden van haar ouders verkocht. Iemand die voor haar berichten op Facebook zet, heeft ze nog wel. ,,Ik doe zelf niets op sociale media.'' Het nieuws op Facebook dat Wieteke in de voorstelling Een Javaanse l'Histoire du Soldat meedoet, werd binnen mum van tijd 7.000 keer geliket. ,,Ik krijg op een normale dag 100 mails per dag. Mensen kunnen altijd om me lachen. Ik zie hele kleintjes, die met hun ouders op pasar malams zijn en alle liedjes kunnen meezingen. Ze zeggen het ook: 'De liedjes en de gekke verhalen van u vinden we zo leuk'. Ik ben ook cd's met liedjes voor kinderen gaan maken.''

Tante Lien
Volledig scherm
Tante Lien © Archieffoto
Quote

Er bestaan een paar namaak Tante Lienen. Dat vind ik niet leuk

Wieteke van Dort
Volledig scherm
© Archieffoto

Het T-woord is gevallen: Tante Lien, het Indische tantetje met haar pikante verhalen. ,,De VARA wilde het eerst niet uitzenden. De show was al in 1977 opgenomen, maar is pas in 1979 uitgezonden. Theo zegt altijd: 'Je bent trouwer aan de VARA geweest, dan de VARA aan jou'.'' Tante Lien sloeg in als een bom. Zo treffend, zo geestig, zo Indisch en herkenbaar. ,,O ja, kritiek was er ook. Eén brief op de 1.000 brieven die we kregen. Iemand die schreef: 'Zo praten we helemaal niet!'.'' Wieteke, in 1943 geboren in Soerabaja in het toenmalige Nederlands-Indië, kent de Indische tantes uit haar eigen kring. Ze leerde ze beter kennen, toen ze op haar 13de in Nederland kwam wonen, net als meer Indische families. Wieteke beschrijft de komst van de familie Van Dort zo: 'We gingen op vakantie naar Nederland. Omdat president Soekarno al het buitenlands bezit nationaliseerde was het gezin alles kwijt en moest de familie in Holland blijven'.

Ze kan zich nu enorm boos maken over de opstelling van Nederland ten aanzien van mensen, die tijdens de bezetting door Japan van Indië niet zijn doorbetaald en waarover nu weer processen worden gevoerd. ,,Na al die tijd. Er zijn nog zo weinig mensen over.'' Ook als Tante Lien optreedt voor Indië-veteranen begint ze met te zeggen dat 'jullie nooit de erkenning hebben gekregen die jullie verdienen'. ,,Dan gaan ze huilen.''

Pikante grapjes
De Indische tantes komt ze nog altijd tegen in Den Haag. ,,Ze bestaan nog steeds. Ook in de rest van Nederland. Soms ontmoet ik vijftigers en die praten ook met dat Indische accent. Die druppel bloed wordt doorgegeven. Ik denk dat de Indische tongval niet verloren gaat. Iedereen kent wel een meneer of mevrouw met een Indisch accent. Ik vind ook dat je alle vormen van dialect in ere moet houden. Ik hou ook van het Haags. Nee, Tante Lien zal nooit Haags spreken. Daar heb ik Haagse Heidi voor.'' Wieteke is trots op het Indische accent en met recht, zegt ze. ,,We zijn 350 jaar met elkaar verbonden geweest, Nederland en nu Indonesië.''

Als Tante Lien durft Wieteke veel meer te zeggen dan ze als Wieteke in het dagelijks leven zou doen. ,,Dan zegt Theo: 'Dat kan je niet zeggen!' Maar dat pikante en die grapjes horen echt bij de Indische tantes. De cultuur is die van grapjes en de schuine grapjes. Daar hou ik zelf ook van. De werkelijkheid is soms te leuk. Een tante die bij de dokter komt met een zweepslag in haar kùt. Uw kuit, zegt de dokter. Dat zèg ik toch, dokter. Kùt.''

Tante Lien komt op Veteranendag, treedt op bij pasar malams - en natuurlijk de enige echte - Tong Tong Fair, maar ook op 60-jarige huwelijken of iemand die 80 wordt. ,,Gewoon bij iemand thuis of op een feest.'' De populariteit van Tante Lien heeft ook negatieve kanten. ,,Er bestaan een paar namaak Tante Lienen. Dat vind ik niet leuk.''

Ook al sterft de generatie van Indische tantetjes uit, Den Haag zal altijd Indische stad blijven, zegt Wieteke. ,,Den Haag is Indisch. Kijk naar al de restaurants die er zijn, de feestje die worden gevierd met elkaar. Er zijn verzorgingshuizen die Indische afdelingen hebben.'' Ze is verheugd dat het Indisch Herinneringscentrum ook verhuist vanuit Arnhem naar Den Haag . ,,Het hoort hier. Waar komt het centrum eigenlijk?''

Als ze hoort dat er nog naar een goed toegankelijke plek wordt gezocht met de gemeente, hoopt ze dat het dicht bij het Indisch Monument aan de Waterpartij zal zijn. ,,Dat zal moeilijk worden'', zegt Theo vanuit de woonkamer.

Exclusief

Het beste van het AD