Volledig scherm
Een van de vrijwilligers die enkele bunkers in Kijkduin heeft helpen restaureren. © AD/Nico Schouten

'Onderaardse stad' van bunkers voor het eerst open voor publiek

In de duinen bij Kijkduin wordt dit weekend in het kader van de Open Monumentendagen een door tientallen vrijwilligers uitgegraven gangenstelsel geopend, waarmee een aantal bijzondere bunkers uit de Tweede Wereldoorlog (weer) met elkaar zijn verbonden.

Quote

Het is een hardnekkig misverstand dat deze onderaardse stad door dwangarbeiders is aangelegd

Tim de Mos

Aan de zeezijde van Hotel Atlantic, aan het Deltaplein, slingert een smal zandpaadje de duinen in. En dan - je zou er zo aan voorbijlopen, is daar een klein bord met de tekst: 'herstel gangenstelsel Widerstandsnest 67'. ,,Hier gaan we erin,'' trekt Tim de Mos aan een onder een duinpan verscholen deur, die als het ware de bovenwereld van de onderwereld scheidt. Even later lopen we door een gangenstelsel dat bunkers, luchtwachtposten en mitrailleuropstellingen verbindt.

Het is aardedonker, op het schijnsel na van de lampjes op mijnwerkershelmen van vrijwillers die op deze doordeweekse avond stenen schoonmaken, zand wegscheppen en ledverlichting aanbrengen. De Mos, projectcoördinator bij bij de Stichting Atlantikwall Museum Scheveningen, weet blind de weg tussen de slaapbunkers, werkbunkers en officierenverblijven die in de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog gebouwd zijn met klinkers die uit de  straten van Kijkduin waren geklopt.

Aannemers
,,Het is een hardnekkig misverstand dat deze onderaardse stad door dwangarbeiders is aangelegd,'' vertelt De Mos, ,,want in werkelijkheid waren het gewoon Haagse aannemers die dit voor goed geld bouwden in opdracht van de Duitsers. Ja, zwart-wit denken leer je wel af als je je in de geschiedenis verdiept.''

Die geschiedenis herleeft komende zaterdag en zondag tijdens de Open Monumentendagen, het jaarlijkse evenement waarbij in Den Haag meer dan 80 monumenteneigenaren hun deuren openen voor het publiek. Dit jaar staan de kunsten en de ambachten in en rondom het monument centraal, maar ook zal dan het restauratieproject in de duinen van Kijkduin voor het eerst voor bezoekers te bezichtigen zijn.

De Mos is hier opgegroeid. ,,Als kind speelde ik hier al in de bunkers. De betekenis ervan drong pas veel later tot me door. Zoals ik dat nu ook weer bij kinderen van deze tijd zie. Kinderen die weinig of niks met de oorlog hebben, raken spelenderwijs geïnteresseerd als ze bijvoorbeeld met hun schoolklas een bezoek aan de bunkers hier brengen. Dan gaan vanzelf de verhalen leven die je daarbij kunt vertellen over de manier waarop de oorlog hier is gevoerd.''

Quote

Als kind speelde ik hier al in de bunkers. De betekenis ervan drong pas veel later tot me door

Tim de Mos
Volledig scherm
Beeld van het restauratieproces van de bunkers in de duinen van Kijkduin. © archieffoto AD
Quote

Dit hier mag best een toeristische attractie worden. Maar dan wel een attractie die eraan bijdraagt dat we nooit vergeten wat hier ooit is gebeurd

Tim de Mos

De Mos weet wel waarom er uitgerekend hier in Kijkduin zoveel bunkers in het duinzand zijn gebouwd. ,,Dit was voor de Duitsers een zwakke plek, vanwege de Kijkduinsestraat die ook meer dan 70 jaar geleden al een snelle verbinding met het achterland vormde. Het lag om die reden voor de hand dat de geallieerden vroeg of laat vanuit de zee hier een invasie zouden uitvoeren. Dus anticipeerden de nazi's daarop met een goede verdedigingswal, waarbij ze met relatief weinig militairen een aanval konden afslaan.''

Hoe langer de Tweede Wereldoorlog achter de rug is, hoe meer interesse er lijkt te komen voor het leven in die tijd. De Mos: ,,De eerste na-oorlogse generatie wilde vooruitkijken en niet achterom. Hun kinderen, de ouderen van nu, zien deze bunkers als monumenten en willen juist niet vergeten. Wij bij het Atlantikwall Museum zijn daar vanzelfsprekend blij mee. Want er is nog zoveel wat gerestaureerd kan worden. Alleen al in Den Haag en Scheveningen liggen er 1200 bunkers in het zand begraven. En sommige van die bunkers zijn uniek. Die kom je nergens anders tegen. (lacht) We kunnen dus nog jaren vooruit.''

Zoals de bunkers en het onderaardse gangenstelsel gebouwd zijn met stenen die in opdracht van de bezetter uit de stad zijn geroofd, zo gingen Hagenaars na afloop van de oorlog op hun beurt weer in de bunkers op rooftocht. De Mos wijst op deuropeningen waar nog sporen van sponningen zijn te zien: ,,De houten kozijnen en ook de elektrische bedradingen van de Duitsers waren hier in recordtempo gesloopt. Begrijpelijk, want er was kort na de bevrijding een gebrek aan alles.''

Luxe
We lopen door de gemiddeld twee meter hoge gangen naar een bunker die ooit compleet was met kledingkasten en werktafels. ,,Dit was het officierenverblijf, met verhoudingsgewijs behoorlijk veel luxe afgewerkt. Dit complex is al aan het begin van 1942 gebouwd en later gaf Hitler te verstaan dat een beetje minder ook wel kon. Zijn officieren moesten het hier niet al te gezellig krijgen, er moest nog wel een oorlog gewonnen worden.''

Intussen werken de mannen met de mijnwerkerslampjes stug door. Straks moet de restauratie van dit spectaculaire onderdeel van de Atlantikwall - de 5000 kilometer lange verdedigingslinie van de nazi's tegen een geallieerde invasie vanaf zee - voldoende zijn gevorderd om tijdens dit komende Monumentenweekend bezoekers te kunnen verwelkomen. Natuurlijk beseft De Mos dat de bunkers en waar zij voor staan veel nazaten van oorlogsslachtoffers nog steeds heel treurig stemmen. Toch moeten ze net als de forten van Napoleon en de Romeinse linies behouden blijven, vindt hij. ,,Dit hier mag best een toeristische attractie worden. Maar dan wel een attractie die eraan bijdraagt dat we nooit vergeten wat hier ooit is gebeurd.'' 

www.monumentenzorgdenhaag.nl/open-monumentendag-2015

www.atlantikwallmuseum.nl

In samenwerking met indebuurt Den Haag