Bart Knols: 'Dat beest is daar geen onderdeel van de inheemse fauna. Dus weg ermee!'
Volledig scherm
Bart Knols: 'Dat beest is daar geen onderdeel van de inheemse fauna. Dus weg ermee!' © Do Visser

De oplossing voor het zikavirus? Uitroeien die mug!

Het zikavirus veroorzaakt steeds meer onrust in de wereld. Wetenschapper Bart Knols bepleit een harde aanpak: hij wil de mug die zika overbrengt totaal uitroeien, iets wat tussen 1947 en 1962 al bijna was gelukt. 'Als de wereld af zou zijn van zeven muggensoorten die gevaarlijke ziektes verspreiden, zijn we een hoop ellende kwijt.'

Volledig scherm
© AP

Op podia steekt hij zijn hand in een bak met muggen en laat hij zich door hordes tegelijk prikken. Op tv neemt hij een experimenteel medicijn in dat muggen die hem prikken dood laat neervallen. Zijn eigen vrouw zette hij naakt in een kooi om haar te laten prikken door muggen en te zien op welke lichaamsdelen de beestjes het voorzien hadden.

Er is Bart Knols maar weinig te dol om duidelijk te maken dat muggen gevaarlijke rotzakjes zijn. ,,In Nederland leven we al 50 jaar zonder muggenprobleem. Ons laatste malariageval hadden wij in 1959. Sindsdien was een mug een bult. Jeuk en een bult. Meer niet. Maar jaarlijks sterven wereldwijd 725.000 mensen door muggen. Door oorlog 475.000. Dát zijn de verhoudingen."

Iets doen
Al bijna 30 jaar houdt Knols zich bezig met muggen en de ziektes die ze meebrengen. In 2009 verliet hij Wageningen University om met collega's zijn bedrijf In2Care op te richten. Knols wilde niet meer alleen maar onderzoeken en over malaria publiceren. Hij wilde iets doen.

En nu is er dus zika, een virus dat in Brazilië en het Caribisch gebied snel om zich heen grijpt. Mensen krijgen koorts, hoofdpijn en gewrichtspijn. Maar grootschalige paniek sloeg pas toe door de beelden van pasgeboren kinderen met te kleine hoofdjes. Ineens staat het onderwerp hoog op de politieke agenda. ,,Godzijdank,'' zegt Knols. ,,Hopelijk gaat de wereld nu veranderen.''

De zikamuggen worden uitgerookt.
Volledig scherm
De zikamuggen worden uitgerookt. © epa
Quote

Had men toen doorgezet, dan hadden we nu al die problemen niet gehad. Nu is de mug weer overal

Bart Knols, wetenschapper

Zou de wereld beter af zijn zonder muggen?
,,Zeer zeker. We hebben het niet alleen over 725.000 sterfgevallen. Op jaarbasis hebben we 240 miljoen gevallen van malaria. Het gros van de 3500 muggensoorten valt ons niet lastig, maar neemt bloed van vogels of zoogdieren. In Afrika leven vijf soorten die belangrijk zijn in de verspreiding van malaria. En je hebt de gelekoortsmug en de tijgermug. In totaal zeven soorten. Als de wereld van die zeven af zou zijn, zijn we een hoop ellende kwijt."

Heeft de mug geen functie? Gebeuren er geen ongelukken als je ze totaal uitroeit?
,,Over welke mug heb je het? In de Everglades in Florida leven amfibieën en vissen van muggenlarven. De totale biomassa van die larven is zo groot dat er impact zal zijn als je die weghaalt. Maar de zikamug is een mensvolger. Die broedt in water in een plastic bakje, in een dakgoot of in een autoband. Met de slavenhandel hebben wij die mug verspreid naar het westelijk halfrond. Het beest is daar dus geen onderdeel van de inheemse fauna. Weg ermee!"

Hoe ernstig is zika, vergeleken met andere infecties?
,,Dat is lastig te zeggen. Er zijn veel vraagtekens. Hoe lang nadat ik het virus heb gekregen, kan ik het doorgeven aan muggen? Of: hoe lang kan ik het doorgeven via mijn sperma? Deze week werd levend virus aangetroffen in speeksel. Is het mogelijk dat het via speeksel wordt doorgegeven? En de belangrijkste vraag: is er causaal verband tussen het zikavirus en microcefalie, het krijgen van baby's met die kleine hoofdjes? Het gaat nog maanden duren voor we eenduidige antwoorden hebben."

Wat weten we wel?
,,We weten dat er een sterke toename van microcefalie is in het noorden van Brazilië, waar ook de uitbraak van zika is. Of dat de oorzaak is, weten we niet zeker. Kenia heeft al besloten geen atleten naar de Olympische Spelen in Rio later dit jaar te sturen. Ik denk dat de atleten daar goed beschermd worden. Die Brazilianen gaan de omgeving van de stadions en het olympisch dorp he-le-maal platspuiten. Het gaat om de toeschouwers. In en om de stadions is er niets aan de hand. Maar: wat doen de meesten? Ze plakken er een paar dagen aan vast. En ze bezoeken die waterval, of die kerk."

Knols laat zijn stem dalen en fluistert: ,,En dát wordt gevaarlijk. Want die mensen komen van over de hele wereld en kunnen het zikavirus dragen zonder dat ze symptomen hebben. Dat is de beste manier voor een virus om zich te verspreiden. Ebola is een dom virus, want dat maakt snel dood. Zika is slim."

Volledig scherm
© Getty Images

U pleit voor totale uitroeiing van die mug?
,,Ja. In dat hele gebied: het zuiden van de VS, het Caribisch gebied en Zuid-Amerika. Dan zeg jij: je bent knettergek. Het punt is: tussen 1947 en 1962 was het bijna gelukt. Toen was er een programma waarin men deze mug in dat gebied heeft uitgeroeid. Hij zat alleen nog in het noorden van Suriname en in Guyana. Toen kwamen er twee problemen: financiering en resistentie tegen insecticides. Had men toen doorgezet, dan hadden we nu al die problemen niet gehad. Nu is de mug weer overal. De overheid wil niet investeren in preventie. Het scoort niet voor een politicus om problemen te voorkomen. Het scoort om problemen op te lossen."

Het klinkt alsof u hier enorm gefrustreerd over bent.
,,Dat is ook zo. Als ik zeg dat we muggen moeten uitroeien, beginnen mensen te lachen. Maar het kan wel degelijk. Zelfs met biologische bestrijdingsmiddelen. Wij hebben als In2Care een muggenval ontwikkeld. Die werkt goed in harmonie met het opruimen van je afval. Laat ons beginnen op een klein eiland als Sint Eustatius, een Nederlandse gemeente. Daar wonen 4500 mensen op 19 vierkante kilometer. Als we daar aantonen dat we die mug kunnen uitroeien, dan wil Saba ook, en volgen andere eilanden. In 2014 hebben we het plan ingediend, bij de Postcode Loterij. Kosten: 1,6 miljoen euro. Helaas werd het afgewezen."

De Postcode Loterij? Waarom ging u niet naar het ministerie van VWS?
,,Dat zegt: 'Zoek het maar zelf uit, Caribisch Nederland.' VWS geeft slechts advies en daar stopt het. De eilanden zijn op zichzelf aangewezen. Maar stel je voor dat we deze problemen hadden in pakweg Utrecht, Maastricht of Den Bosch, dan was het een heel ander verhaal. Dan waren we er tegenaan gegaan tot de laatste mug dood was. Als dat verband met microcefalie er inderdaad is en een kind daar krijgt het, dan heeft de minister wel wat vragen te beantwoorden. Wellicht kan een moeder dan de Staat aanklagen, omdat de publieke gezondheidszorg niet op orde was."

Kunnen muggen die het zikavirus dragen langdurig overleven in Nederland?
,,Wij hebben twee problemen. Sinds 2005 hebben we jaarlijks insleep van Aziatische tijgermuggen, het zusje van de mug die zika overdraagt. Die komt jaarlijks binnen door de import van autobanden. Wij maken daar hockeyvelden van. Die banden liggen in de tropen, daar regent het, de tijgermug legt er eitjes in. Die banden gaan naar de opwerkingsbedrijven. Ze worden buiten neergegooid, eieren komen uit en je hebt tropische muggen rondvliegen. De NVWa slaagde er altijd in om lokale uitbraken onder de knie te krijgen. Maar in 2013 verloren we een keer. Met de Japanse bosmug, ook een zusje. Die kwam binnen en men besloot die niet uit te roeien, hij kon toch geen ziekten overbrengen. Nu weten we dat hij dat wel kan: het La Crossevirus, het westnijlvirus en Japanse encefalitis. Dus is het van belang om te weten of diezelfde mug ook zika kan overbrengen. Want zika is hier al door teruggekeerde reizigers uit Zuid-Amerika."

Er zijn weer grenscontroles ingevoerd, tegen illegale immigratie. Moeten we ook meer doen tegen muggenmigratie?
,,Zonder meer. De import van geluksbamboeplantjes en autobanden moet veel strenger gereguleerd worden. In een convenant staat dat autobanden droog moeten worden opgeslagen. Maar dat kost grote bedrijven tienduizenden euro's, dus daar hebben ze geen zin in. En er wordt nauwelijks gehandhaafd."

Onderzoeker: hulp van publiek nodig
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) denkt dat het nog 1,5 jaar kan duren voordat vaccins tegen het zikavirus op mensen kunnen worden getest.

Er zijn momenteel twee middelen in de maak, een Amerikaans dna-vaccin en een product uit India, waar de WHO veel van verwacht. Gisteren kwam een groep artsen en virologen van het Rotterdamse Erasmus MC thuis, die studies naar het zikavirus hebben opgestart in Suriname.

De onderzoekers hebben een bloedtest ontwikkeld die het virus moet aantonen ná de ziekte. Deze test is vooral gewild onder zwangere vrouwen bij wie de symptomen van zika zich al langere tijd geleden openbaarden. Zij leven nu in onzekerheid of ze risico lopen op microcefalie, een aandoening waarbij het kind met een kleine schedel wordt geboren.

Suriname
Ook Sander Koenraadt, muggenexpert van de Wageningen Universiteit, was afgelopen week in Paramaribo. Hij dacht er mee over de bestrijding van de mug, die volgens hem veel effectiever wordt als de bevolking de handen uit de mouwen steekt. ,,Je ziet nu langs de wegen grote billboards staan met de tekst: 'Ruim broedplaatsen op'. Maar als je om je heen kijkt, zie je de erven nog vol staan met grofvuil, zoals afgedankte wasmachines en autobanden met een laag water erin. De mensen vinden de bestrijding een verantwoordelijkheid van de overheid."

Sturen
In Nederland richtte Koenraadt muggenradar.nl op, een website die het publiek vraagt muggen op te sturen naar het laboratorium in Wageningen voor onderzoek. ,,Wellicht zou zoiets in Suriname ook kunnen werken. Dan krijgen we direct ook beter zicht op de verblijfplaatsen van de mug.''

Onder meer in Brazilië en Maleisië wordt ook geëxperimenteerd met genetisch gemodificeerde muggen. Als deze dieren paren met wilde vrouwtjes, kunnen zij zich niet langer voortplanten. Koenraadt: ,,Maar je kunt de mug er niet 100 procent mee uitroeien.''