Exclusief

Het beste van het AD

In AD+ vind je een selectie van onze beste verhalen. Elke dag alles van het AD lezen? Neem dan een abonnement.

Volledig scherm
Initiatiefneemster van de donorwet Pia Dijkstra (r) mwordt gefeliciteerd door mede-Kamerleden Henk Krol (tweede van rechts), Jesse Klaver (m), Mei Li Vos (l) en Linda Voortman. © anp

Eén foefje en alles is anders

donorwetEen simpele wijziging, en miljoenen mensen zijn plots donor. Niet omdat ze van mening veranderen, maar omdat het voor hen wordt ingevuld. De overheid wordt steeds beter in dit fenomeen, nudging.

Quote

Mensen moeten altijd hun eigen afweging kunnen maken

Robert Dur

De overheid koesterde lange tijd het idee dat wij, eenvoudige burgers, echt over dingen nadenken. Dat we rationele keuzes maken die gebaseerd zijn op waterdichte kosten-batenafwegingen.

Het is een sympathieke gedachte. Maar hij klopt niet, zegt Robert Dur, professor gedragseconomie in Rotterdam. Neem de donorregistratie. ,,Als mensen echt rationeel handelden, zou het niet uitmaken wat de standaardoptie is. Dan kiezen ze uiteindelijk toch de optie waar ze achter staan: doneren of niet doneren. Maar in de praktijk zie je dus dat mensen dit niet doen, dat ze passief blijven. En dat ze dus bij de standaardoptie uitkomen."

Gewenster
Voor beleidsmakers heeft dit inzicht - mensen zijn kuddedieren, kippen zonder kop - grote consequenties. Het betekent dat ze invloed kunnen uitoefenen door op het juiste moment een wissel op het spoor om te zetten. Nudging heet dit fenomeen. Het kan worden ingezet om mensen 'gewenster' gedrag te laten vertonen: op tijd belasting betalen, geen schulden opbouwen, noem maar op.

De Nederlandse overheid neemt nudging zo serieus dat in 2014 op elk ministerie speciale Behavioural Insights teams zijn opgericht. Die onderzoeken hoe ze kennis over het menselijk gedrag kunnen verwerken in beleid. Het ministerie van Economische Zaken onderzoekt bijvoorbeeld hoe voedselverspilling kan worden tegengegaan. Op het ministerie van Infrastructuur broeden ambtenaren op ideeën om verkeersstromen beter te sturen.

Quote

In de praktijk zie je dat mensen niet rationeel handelen, maar passief blijven

Robert Dur

Standaardoptie
Eén vraag rijst er wel, in het bijzonder bij een gevoelig thema als orgaandonatie. In hoeverre is het ethisch verantwoord om menselijk gedrag te sturen? Dur: ,,Wat je als overheid ook doet, je stuurt altijd. Als niet doneren de standaardoptie is, heeft dat ook consequenties. Het is in elk geval zaak om ervoor te zorgen dat de keuzevrijheid van mensen niet wordt aangetast. Ze moeten altijd hun eigen afweging kunnen maken. De overheid moet daarom open zijn over haar handelen."

Leengedrag: Wijzig de standaardoptie
Het leengedrag van studenten is dramatisch veranderd na simpele aanpassingen in het aanvraagsysteem. Tot 2009 kregen studenten die na vier jaar doorstudeerden automatisch het maximale leenbedrag. Het resultaat: 68 procent leende maximaal. Na 2009 kreeg de groep studenten automatisch het laatst geleende bedrag (vaak niets of een veel lager bedrag). Het resultaat na de wijziging: in 2010 leende 53 procent maximaal, in 2011 nog maar 11 procent.

Belasting betalen: Doe een moreel appel
Belastingontduikers blijken gevoelig voor sociale druk. In een Noors experiment kregen ze een herinneringsbrief met een folder, met foto's van verpleegsters en onderwijzers, om te tonen waar het belastinggeld terechtkomt. In een Britse proef werd een duidelijk moreel appel gedaan. 'Negen van de tien mensen in Groot-Brittannië betaalt zijn belasting op tijd. U behoort tot de zeer kleine minderheid van mensen die ons nog niet betaald heeft.' In beide gevallen kwamen in enkele weken miljoenen aan extra belastingen binnen.

Afval: Maak de consequenties zichtbaar
In Heerlen en Rotterdam bleek een eenvoudige sticker van doorslaggevende invloed voor de bereidheid van mensen om hun afval in de container te gooien, en niet zomaar op straat te zetten. Die sticker werd op 'illegale' zakken geplaatst. De boodschap: we hebben hier stadswachten, en die delen boetes uit wanneer u wordt betrapt. Dat was voor de stickers werden geplakt ook al zo, maar prompt daalde het aantal overtredingen.

Volledig scherm
Hanne Wapenaar. © Jan Kok
Volledig scherm
Marcel Blom. © Jan Kok

'Dit dwingt ons echt tot nadenken'

Wie na de dood geen organen wil afstaan, zal straks - als de Eerste Kamer instemt - actief nee moeten zeggen tegen donorschap. Twee mensen die hun keuze nog niet hebben vastgelegd, vertellen over hun twijfels.

Marcel Blom (58) Den Haag
,,Een groot deel van mij zegt: ja, ik wil donor zijn. Als mijn vrouw, drie dochters of ikzelf ooit een orgaan nodig hebben, zou het heel plezierig zijn als dat beschikbaar is. Toch heb ik nooit een donorcodicil ingevuld. De discussie is mij te functioneel geworden: u - de patiënt - heeft onderdelen die wij - de artsen - nodig hebben. Daar ligt een rendementsdenken onder, dat de overhand kan krijgen. Oordeelt de arts straks niet te snel over behandelen of orgaandonatie? En ook het stervensproces houdt mij bezig. Boeddhisten geloven dat je een lichaam een bepaalde tijd met rust moet laten, omdat de ziel zich moet losmaken van het lichaam. Ik ben geen boeddhist, maar ik geloof dat er meer is tussen hemel en aarde. Verstoor je het stervensproces wanneer je direct na de dood organen afstaat? Ik weet het niet. En geen mens kan mij vertellen hoe het precies werkt. Ik ben dus niet voor óf tegen donorregistratie, maar ik kom er ook niet uit. Ik vind de wetswijziging - als die er komt - wel goed. Het dwingt mij tot nadenken en kiezen.''

Hanne Wapenaar (80) Rotterdam
,,Zijn mijn organen nog wel bruikbaar na mijn dood? Alles slijt als je ouder wordt, óók je organen, neem ik aan. Ik heb het besluit om een donorcodicil in te vullen altijd voor mij uitgeschoven en twijfel nog steeds. Je leest wel eens dat artsen te snel beslissen en iemand doodverklaren die nog had kunnen herstellen. Maar als ik heel eerlijk ben: ik ben ook wel eens bang dat mensen met extreme opvattingen, zoals een jihadist, mijn organen krijgen. Stel je voor: loopt er opeens een moordenaar rond met mijn 'onderdelen'.

Ik ben weer gaan twijfelen toen mijn zoon vijftien jaar geleden ontdekte dat hij maar één nier had. Verdorie, dacht ik: wat als hij ziek wordt? Dan kan een donor zijn leven redden. Mocht de wetswijziging er komen, dan ben ik automatisch donor. Uiteindeijk vind ik: degene die achterblijft, moet beslissen."