Exclusief

Het beste van het AD

In AD+ vind je een selectie van onze beste verhalen. Elke dag alles van het AD lezen? Neem dan een abonnement.

Volledig scherm
© Getty Images

'Erdogan werkt heel erg met vijandbeelden'

machtsspelIn het diplomatieke conflict tussen Nederland en Turkije speelt president Erdogan een machtsspel zoals hij dat vaker doet. Expert Erik Jan Zürcher, hoogleraar Turkse talen en culturen aan de Universiteit Leiden, over de stijl van de Turkse president en het scheppen van vijandbeelden.

Volledig scherm
Erik Jan Zürcher. © Still Youtube

Erdogan had het afgelopen jaar ruzie met Rusland, Amerika, de EU, Israël, Duitsland, Griekenland, de lijst is lang. Wat zegt deze rel over de politieke stijl van de Turkse president?
,,Dat die inderdaad heel extreem kan zijn. Zeker de laatste vijf jaar is zijn politieke koers volledig gericht op polarisatie. Zo handhaaft hij zijn machtspositie en breidt hij die ook uit. Ook binnenlandse polarisatie hoort daarbij. Erdogan werkt heel erg met vijandbeelden, zo van: er zijn buitenlandse vijanden en er zijn binnenlandse vijanden en die werken allemaal samen tegen Turkije. Hij is daarbij echt een politicus die mobiliseert. Telkens gaat zijn aanhang de straat op. Dan krijg je wel het verschijnsel dat de grote woorden steeds zwaarder moeten worden om dat effect te bereiken van heel veel boze mensen op straat. Dus voor deze president geen brugfunctie, hij is niet iemand die boven de partijen staat, maar iemand die juist zijn harde kernaanhang zo goed mogelijk probeert te bedienen."

In de buitenlandse politiek trekt Turkije wel vaker een grote broek aan. Zo moest Erdogan na elf maanden ruziën met Poetin (over het door Turkije neerhalen van een Russisch gevechtsvliegtuig) inbinden.
,,De ruzie met Rusland heeft hij heel erg laten oplopen. Er klonk aanvankelijk harde taal van Erdogan, maar de schade voor Turkije bleek erg groot. Het was duidelijk dat het Russische antwoord van economische sancties en het stoppen van toeristische reizen behoorlijk veel impact had. Toen Turkije ook door andere oorzaken in economisch zwaar weer kwam en ook nog eens geïsoleerd kwam te staan in Syrië, heeft Erdogan eieren voor zijn geld gekozen en de toenadering weer gezocht. Er zit ook een opportunistisch en realistisch kantje aan hem."

Quote

Men heeft in Turkije een heel kort geheugen. Politiek is vaak heel emotioneel en heel primair

Erik Jan Zürcher

Maar pikt de Turkse bevolking dat. De ene keer is Rusland de grote vijand en een paar maanden later weer de beste vriend?
,,Men heeft in Turkije een heel kort geheugen. Politiek is vaak heel emotioneel en heel primair. Het is in Turkije goed mogelijk de aandacht heel snel naar iets anders te verschuiven. Wat Erdogan in het geval van de toenadering tot Rusland heeft gedaan, is heel erg de nadruk leggen op het westerse complot tegen Turkije. Volgens hem zat het Westen achter de staatsgreep. Door daar steeds op te hameren, kun je vervolgens zeggen dat Turkije voortaan samen met Rusland tegenover het Westen staat. De ruzie met Poetin is dan zomaar voorbij, vergeten. Dan gaat het alleen nog maar over het westerse complot en de manier waarop het Westen Turkije in de steek laat. In de schaduw daarvan kan het herstel van de relatie met Rusland makkelijk gebeuren."

In het buitenland heeft Turkije dan wel heel grote ambities, maar loopt toch vaak tegen de grenzen van de werkelijkheid aan.
,,Dan moet hij inderdaad gaan dealen. Door het monopolie op de Turkse media en door het schrille gebruik van allerlei vijandbeelden kan hij de bakens op heel korte termijn verzetten. Kijk naar de Koerdische kwestie. Dat ging van een pleidooi voor vrede, en vreedzame oplossingen opeens naar oorlog tegen de PKK. Die draai werd heel makkelijk gemaakt."

Quote

De enige die in Nederland op een vergelijkbare manier politiek bedrijft is Wilders en een beetje ook DENK

Erik Jan Zürcher

Snappen wij het politieke spel zoals de Turken dat spelen wel goed genoeg?
,,Dat het een andere cultuur is met een ander temperament speelt zeker mee. De enige die in Nederland op een vergelijkbare manier politiek bedrijft is Wilders en een beetje ook DENK. Politiek die gericht is op polarisatie en confrontatie om de eigen achterban zoveel mogelijk te mobiliseren. Wilders heeft in de korte tijd dat hij het kabinet steunde ook laten zien dat hij heel pragmatisch kan zijn. Dat is een exponent van dat soort politieke cultuur, van die stijl. Maar die is in Nederland heel uitzonderlijk. Het is ook wel heel agressief. Het is buiten alle perken om Nederland, maar ook eerder al Duitsland, in deze context nazipraktijken te verwijten. We schrikken daar terecht van."

Klopt het dat Turken de impact van woorden als 'fascisme' en 'nazi' hier niet goed inschatten?
,,Turken hebben traditioneel heel weinig besef van wat de Tweede Wereldoorlog in Europa betekent. Ze zijn veel minder terughoudend met die termen, omdat ze dat niet goed navoelen hoe dat in Europa leeft. Tegelijkertijd is fascist misschien dan een scheldwoord, net als onder links in Nederland in de jaren 60 en 70, toen was ongeveer ook alles fascistisch. Een scheldwoord voor iets wat heel erg verkeerd zou zijn."

Maar hetzelfde kun je niet zeggen van nazi. Dat heeft Erdogan ook gebruikt. Net zoals Turken door het lint gaan als wij het woord 'genocide' gebruiken voor wat de Armeniërs in de Eerste Wereldoorlog is aangedaan?
,,Klopt, dat is daar de gevoeligheid. Dat is een beetje vergelijkbaar."

Quote

Turkije kan zich geen echte breuk met Europa veroorloven. Ook niet met Nederland en al helemaal niet op economisch gebied

Erik Jan Zürcher

Loopt deze rel snel af?
,,Zeker niet voor het referendum daar. Behalve extreem is Erdogan ook heel erg berekenend. Dit is een poging de Turkse nationalistische stem naar zich toe te trekken. Maar Turkije staat er niet sterk voor, het land is diep verdeeld, de economie kent problemen, het land kent een heleboel gewapende conflicten. Turkije kan zich geen echte breuk met Europa veroorloven. Ook niet met Nederland en al helemaal niet op economisch gebied. De acute crisis zal overgaan. Maar het langetermijneffect van dit alles is wel vervreemding. Die is al langer aan de gang. De gedachte dat dit Turkije met deze politieke stijl ooit deel van Europa zou worden, is langzamerhand al helemaal niet reëel meer."