Exclusief

Het beste van het AD

In AD+ vind je een selectie van onze beste verhalen. Elke dag alles van het AD lezen? Neem dan een abonnement.

Volledig scherm
© ANP Archieffoto

'Juliana was excentriek en extreem'

BiografiePrivé-correspondentie tussen Juliana en haar vriendinnen werpt een ander licht op het leven van de voormalige vorstin. Een eenzaam leven vooral.

Quote

Ik ben Juliana vooral veel interessanter gaan vinden

Jolande Withuis
Jolande Withuis schreef een nieuwe biografie over Juliana
Volledig scherm
Jolande Withuis schreef een nieuwe biografie over Juliana © Morad Bouchakour

Wat schrijf je een goede vriendin, die net haar 1-jarige dochter heeft verloren? Kroonprinses Juliana, destijds 27, richt in 1936 deze woorden aan haar vriendin Nelke Clay, wier dochter Elisabethje is verdronken in een vijver:

Lieve Nelke,
Erg lief van je 't me zelf te schrijven - ik had 't niet gelezen - en wist niet wat ik las (...) Dat zoiets in jullie leven heeft moeten komen - de dans van de tweelingbroeders leven & dood, daarover schrijft Tagore ergens. En wat is een kort en gelukkig leven een voorrecht voor haar, dat ze heeft boven ons. Al hebben jij en ik ook daarnaast nog zoveel geluk gevonden in ons leven, zij heeft helemaal nooit geen leed gekend.

,,Dit briefje vond ik echt schokkend'', vertelt Jolande Withuis (67), de sociologe uit Zutphen die onderzoek deed naar het leven van Juliana (1909-2004). De weerslag van haar studie is de biografie Juliana, Vorstin in een mannenwereld.

Tweemaal neen
Twee pogingen ondernam Withuis om in het Koninklijk Huisarchief te mogen grasduinen: toen ze in 2010 met het onderzoek begon en toen Willem-Alexander drie jaar later de troon besteeg en daarmee de formele leiding over het archief overnam van zijn moeder, Juliana's dochter Beatrix. Het antwoord was tweemaal 'neen'.

Die weigering kwam in het nieuws en zo werd de tegenslag haar geluk. Withuis kreeg van kinderen van meerdere vriendinnen van Juliana privé-correspondentie te zien tussen hun moeder en de prinses/koningin. En dat werpt een ander licht op de vrouw die van 1948 tot 1980 regeerde over Nederland regeerde.

Withuis: ,,Het idee dat ik van Juliana had bij haar overlijden, dat van die gewone vrouw, is voor mij flink gekanteld. Ze was juist extreem en excentriek. Wilde zich niet aanpassen en zocht meerdere malen de grenzen op van wat ze in constitutioneel opzicht mocht. En ze was grillig en gretig, kon snibbig en kwaaiig zijn. Als ergens niet haar merk sigaretten, Chesterfield, op tafel stond dan liet ze dat weten ook. Ik ben haar vooral veel interessanter gaan vinden.''

Juliana in de tuin omstreeks 1952
Volledig scherm
Juliana in de tuin omstreeks 1952 © ANP/RVD

Eenzaam
En zieliger. Als het onderzoek van Withuis één beeld oproept, is het wel dat van de eenzame vrouw. Als enig kind aan een hof dat begin twintigste eeuw nog zeer stijve omgangsvormen kende. Als prinses die met haar kinderen naar Canada vluchtte tijdens de Tweede Wereldoorlog. Als de koningin die in haar huwelijk van alle kanten bedrogen en vernederd werd door echtgenoot, prins Bernhard - die in hun huwelijkscrisis de steun van hun vier dochters en een flink deel van de politiek op zich weet. En als dementerende prinses in haar laatste levensjaren op paleis Soestdijk.

Er zit ook nieuws in de brieven van Juliana, die voor een groot deel nog niet eerder werden afgedrukt. In haar Canadese jaren beantwoordt ze een uitnodiging van de Amerikaanse First Lady Eleanor Roosevelt om te komen logeren in oktober 1941: Reizen valt me makkelijker nu de reden waarom het in augustus erg moeilijk was, is verdwenen. Onder medeneming van een erg prettige illusie...

Withuis concludeert hieruit dat een zwangerschap van de kroonprinses eindigde in een miskraam.

Positie van de vrouw
Bekend waren al Juliana's lidmaatschap van haar Leidse jaarclub tijdens haar studententijd en haar deelname aan conferenties op kasteel Het Oude Loo in Apeldoorn, met de zwaar omstreden gebedsgenezeres Greet Hofmans. Uit Withuis' studie blijken die bijeenkomsten in de jaren 20 een voorloper gehad te hebben in de Aardhuisconferenties: gehouden bij jachtchalet Het Aardhuis, op de kroondomeinen van Het Loo. Daar 'boomden' Juliana en haar vriendinnenkring over de (protestantse) levensbeschouwing en de positie van de vrouw. In juli 1929 nodigt ze haar vriendin Henriëtte Lohman uit met een brief:

Hierbij kom ik met een voorstel bij je, waarvan ik helemaal niet weet of je er voor zult voelen. Zeg alsjeblieft maar precies ronduit of dat het geval is of niet. Ik hoop maar van wel. 't Is dit: zou je mee willen doen aan een soort kamp of conferentie, eind Augustus (...) hier in de buurt op ons terrein? (...) De verdere deelneemsters zijn meisjes uit verschillende werkmilieus. Verleden jaar was dat ook het geval, het geeft meteen een soortement van wat je met een imposant woord 'verzustering' zou kunnen noemen tussen verschillende categorieën. (...) we hebben trouwens ook misschien wel werkelozen!

Juliana in haar werkkamer
Volledig scherm
Juliana in haar werkkamer © ANP/RVD

De club
En dan is er nog een lidmaatschap van een vrouwengezelschap dat nog niet eerder bekend was: de Gooische en Stichtse Schonen (GSS). Withuis kreeg het archief van de GSS in bruikleen van de dochters van een van de oprichtsters, de al eerdergenoemde Nelke Clay: 'een plastic boodschappentasje met een multomap, wat schriftjes, een handvol foto's en een stapel losse papieren'.

De circa twintig leden van de GSS die tussen 1948 en 1999 823 maal bijeenkwamen, bespraken de meest uiteenlopende thema's. Ver voor de tweede feministische golf deelden zij al hun onbehagen in het lege bestaan van de huisvrouw. Een van de vele gelegenheidsliederen van 'de club':

Blijkbaar is het niet de man
Die steeds zijn eega geven kan
Die geestelijke achtergronden
Die een vrouw zo nodig heeft
en die - verklaart zij onomwonden -
de club haar geeft

Prinses Marijke
Vier maanden na de geboorte van haar jongste dochter prinses Marijke (later prinses Christina genoemd) schrijft Juliana haar vriendin Ina Schoch in 1947:

Onze Marijke ondergaat een serie oogoperaties aan haar aangeboren staar. 't Wordt een brillenkind, daartoe is onze aanvankelijke schrik teruggebracht, en we maken ons er dan ook niet meer ongelukkig over, te meer daar nu 't eerste begin van gezichtsvermogen voor ons waarneembaar wordt, ontzettend boeiend en in één woord heerlijk. 't Is overigens een schatje.

De situatie blijkt daarna een stuk ernstiger. Op voorspraak van prins Bernhard treedt Hofmans aan op Soestdijk, om zijn vrouw bij te staan in haar zorgen om het jongste prinsesje. Hofmans krijgt met een kring van gelijkgestemden - door Withuis 'sekte' genoemd - een steeds grotere invloed op haar. Het zorgt voor nog meer verwijdering tussen haar en Bernhard, die tegen de toenmalige premier Drees dreigt dat hij Juliana uit de ouderlijke macht wil laten zetten. De crisis wordt besproken in het kabinet. Officieel worden er geen notulen van opgemaakt, maar Withuis heeft 'de achttien dichtbeschreven velletjes' die de secretaris als verslag opmaakte wel kunnen inzien. Door meerdere ministers wordt de koningin als 'geestesziek' omschreven. Drees karakteriseert de situatie op Soestdijk als 'verschrikkelijk'. De vorstin had het 'waandenkbeeld van een complot dat haar wil doen aftreden en Prinses Beatrix haar wil laten opvolgen'.

Complot
De minister van Oorlog (en Bernhard-vertrouweling) Kees Staf (CHU) noemt haar 'ziek' en 'niet voor rede vatbaar'. Drees werpt daar tegenin dat de prins 'ook niet altijd doet wat een goed echtgenoot zou passen'. Zo noemt hij Bernhards 'waanzinnige gedachte' om 'de rechter de koningin uit de ouderlijke macht' te laten zetten. 'Gesteld dat Beatrix nu zou opvolgen (...) dan moet men verwachten, dat de ronde gaat doen dat een complot tegen koningin Juliana is gesmeed.'

Hoe diep het vertrouwen van Juliana in Hofmans was, blijkt uit het dramatische voorval dat een anonieme bron ('die dicht bij Bernhard stond') aan Withuis toevertrouwde. Eind februari 1955 wordt de dan 17-jarige kroonprinses Beatrix flink ziek. In plaats van een arts zou Juliana de gebedsgenezers hebben geraadpleegd. Die prevelde wat aan het ziekbed en daarna zou de patiënte volgens haar opknappen. Toen Bernhard zijn oudste dochter later aantrof met hoge koorts en flinke pijn, reed hij haar direct naar het academische ziekenhuis in Utrecht. Daar werd ze geopereerd aan een acute blindedarmontsteking.

Volledig scherm
© Jolande Withuis

Geen sprekers
Withuis heeft bewust de dochters van Juliana en Bernhard niet geraadpleegd tijdens het schrijven van haar biografie. ,,Als ze al hadden willen meewerken, had ik me waarschijnlijk aan allemaal voorwaarden van de Rijksvoorlichtingsdienst moeten houden. Dat wilde ik niet, ik wilde me vrij voelen in mijn werk.''

Na haar overlijden, op 20 maart 2004, werd op Soestdijk het laatste briefje van Juliana gevonden, over haar uitvaart:

Als spreker heb ik nog niemand aangewezen. Ik zou graag een geestverwante vrouwelijke dominee hebben, omdat ik graag de wereld daarvoor eens een vrouw [wil] laten zien. Zij mag mij niet prijzen en loven.
Wel spreken over mijn gedachtewereld en neigingen, en over mijn strikte partijloosheid. Neigingen sociaal werk, mensenrechten e.d. Over mijn vreugde, toen ik als betrekkelijk eenzaam kind toch hechte vriendschappen [sloot], en vooral dat ik een man kreeg en kinderen en kleinkinderen.
Dat veel van mijn verdriet in mijn leven onbekend is gebleven en dat ook blijven mag, maar dat ik vaak door velen niet begrepen werd. Dat ik altijd geneigd was het goede in mijn medemens te veronderstellen, maar niet zó dom was, dat ik ze vaak niet doorzag.
Maar geen loftuitingen.
Geen sprekers verder.

De biografie Juliana, Vorstin in een mannenwereld is nu te koop.

Exclusief

Het beste van het AD