Exclusief

Het beste van het AD

In AD+ vind je een selectie van onze beste verhalen. Elke dag alles van het AD lezen? Neem dan een abonnement.

Volledig scherm
© AFP

Na IS nog meer dreigingen: Hoe verzoen je een land vol conflicten?

Oorlog IrakIn Irak weten ze het al zeker: IS is zo goed als verslagen. Tot zover het goede nieuws. Want als er geen gezamenlijke vijand meer is, staat niets een nieuw conflict in het diep verdeelde land in de weg.

Quote

Dit is het symbool van de vernietiging op de IS-frontlijn

Minister Bert Koenders

De weergoden hebben een grijze deken om Hasan Sham geslagen. Alsof ze het dorp in Iraaks Koerdistan - op 30 kilometer van IS-bolwerk Mosul - helemaal aan het zicht willen onttrekken. Ooit was het een mooi dorp, getuige het balkon met sierlijke gietijzeren balustrade, dat is neergestort en in twee stukken op de grond ligt. Nu is het de rand van de frontlinie van IS en staat - hoe ironisch - alleen de zeegroene moskee nog overeind. Een hond stapt behoedzaam tussen het puin; het dier lijkt nog te speuren naar zijn baasjes.  

Die zijn waarschijnlijk in Mosul - áls ze nog leven. In Hasan Sham wonen geen burgers meer; het is het territorium van de Koerdische peshmergastrijders met hun kenmerkende sjaals, (bivak)mutsen en automatische wapens.  

Symbool van vernietiging
Met zijn 900 Arabische en 50 Koerdische gezinnen nam het dorp altijd al een bijzondere positie in in de overwegend Koerdische regio. De Arabische meerderheid koos de kant van IS toen de terreurorganisatie oprukte richting Erbil. Bombardementen van coalitietroepen hebben het dorp verwoest. De Al-Khazirbrug werd door IS opgeblazen in de hoop Hasan Sham langer in handen te houden. Desondanks werd het dorp twee jaar geleden 'bevrijd', maar het was er toen al uitgestorven.

Minister Bert Koenders (Buitenlandse Zaken), die deze week een bezoek bracht aan Irak, staart vanaf een heuvel naar het troosteloze spookdorp. ,,Dit is het symbool van de vernietiging op de IS-frontlijn." Want nu IS er weg is, moet de wederopbouw beginnen, maar daar is nog nauwelijks aandacht voor. ,,Als die nieuwe start te lang wordt uitgesteld, lukt het niet de mensen weer bij elkaar te krijgen, te verzoenen.''  

Veel inwoners zijn naar Mosul gevlucht, mee met IS. 53.000 anderen zitten in drie troosteloze vluchtelingenkampen in de regio. In totaal zijn er 3 miljoen Irakezen in hun eigen land op de vlucht geslagen. Ze wonen in tentenkampen, verspreid over een deel van het land.  

Iedereen is bewapend  
Volgens de Nederlander Dave van Zoonen van het Middle East Research Institute in Erbil ging het al in 2003 mis in de regio. Nadat Saddam Hoessein was verdreven, bleef een verdeeld land achter. De soennitische moslims, die onder Hoessein de macht hadden, werden tien jaar geleden verstoten van regeringsposities. De sjiieten hebben nu de macht. Dat creëerde een voedingsbodem voor extremisme bij de soennieten, die zich achtergesteld voelden, zegt Van Zoonen, terwijl hij door de modder van Hasan Sham loopt. Ze sympathiseerden met Al Qaida tot gevolg, en daarna met IS. In het post-IS-tijdperk kunnen oude wonden opnieuw worden opengereten, vreest de onderzoeker. ,,IS heeft ervoor gezorgd dat Irak gemilitariseerd is. Iedereen draagt een wapen. Dat is bloedlink, vooral als er straks weer conflicten ontstaan."  

Quote

Irak is in het laatste stadium van het afbreken van de machtsstructuur van Daesh.

Ján Kubis

Dat is waar iedereen bang voor is. Conflicten die al sluimerden, kunnen weer oplaaien, en niet alleen in Hasan Sham; Koerden, Turkmenen, christenen en jezidi's zijn bijvoorbeeld niet noodzakelijkerwijs elkaars beste vrienden. Nu zijn zij verenigd in de strijd tegen de gezamenlijke vijand IS, maar dat is tijdelijk.  

Daarbij proberen landen als Turkije (het noorden) en Iran (de rest) hun invloed te vergroten op en in het land dat bekendstaat om zijn olierijkdommen. Tegelijkertijd zorgt de lage olieprijs voor een binnenlandse economische dip en wordt volop aan de stoelpoten van de Iraakse premier Haider al-Abadi gezaagd. Alle ingrediënten voor een verscheurd Irak zijn aanwezig, maar niemand zit te wachten op een nieuwe burgeroorlog à la Syrië, compleet met vluchtelingenstroom naar Europa.  

Nederland wil helpen dat te voorkomen. ,,Dat klinkt soft, maar dat is het niet'', bezweert Koenders. Nederland helpt bij humanitaire zaken, traint Koerdische militairen en gaf vorig jaar 2 miljoen euro voor ontmijning. IS heeft hele dorpen vol gelegd met geïmproviseerde explosieven; ook in Hasan Sham kunnen deze IED's nog liggen. Het maakt herbouw en terugkeer van binnenlandse vluchtelingen onmogelijk.

Bommen in koektrommels  
De makers van de bommen worden steeds inventiever, blijkt bij een trainingscentrum van de Iraakse Explosieven Opruimingsdienst in Salmanpak, ten zuiden van Bagdad. Ze zitten verstopt in de meest onschuldige voorwerpen. Slippers, koektrommels, viltstiften. Koenders pakt een microfoon van tafel, waarin springstof verborgen zat, en bekijkt de draadjes aan de binnenkant van het handvat. ,,Famous last words," mompelt hij.  

Maar er is ook goed nieuws, benadrukt de Slowaakse VN-gezant voor Irak, Ján Kubis. Hij is er zeker van dat het een kwestie van tijd is voordat IS op Iraaks grondgebied wordt verslagen. Dat zou ook een grote symbolische overwinning zijn: de tweede i in de originele naam van de terreurgroep - Isis - staat immers voor Irak: Islamitische Staat in Irak en Syrië.  

,,Irak is in het laatste stadium van het afbreken van de machtsstructuur van Daesh," zegt Kubis niet zonder trots vanuit de tuin van de Nederlandse ambassade in een compound van Bagdad. Hij geeft de voorkeur aan de term Daesh boven IS, om te onderstrepen dat het een terreurgroep is en géén staat.  

Zwakke regering  
,,Een jaar geleden stond Daesh nog hier," zegt Kubis, en hij wijst naar een plukje gras rechts van hem. Bij wijze van spreken dan, nuanceert hij: ze waren in het westen van de stad opgerukt tot aan het vliegveld. In Irak bezette IS 30 procent van het grondgebied. Nu is de terreurgroep weggejaagd uit Ramallah, Fallujah, Nirawar en Anbar. Alleen om Mosul wordt nog hard gevochten. De verwachting is dat die gevechten nog maanden zullen voortduren.  

Daarom zien Kubis en de ministers van Buitenlandse Zaken van de drie Beneluxlanden, die hij vandaag heeft bijgepraat, al aanleiding om na te denken over de periode ná IS. Irak verandert dan niet bij toverslag in Denemarken, om met Koenders te spreken. De terreurorganisatie mag dan land verliezen, de radicale ideologie is daarmee niet automatisch verdwenen.

Quote

We hebben een sterke overheid nodig, die er voor alle Irakezen is.

Bassam Alwachi

Ook nu is Irak op geen enkele manier een normaal land. Neem Bagdad. De hoofdstad bestaat uit een kleine, veilige green zone en een grote, onveilige red zone. Rechtstreeks vliegen vanuit Nederland is voor Koenders niet mogelijk - er gaan wel commerciële vluchten, maar die worden niet veilig genoeg geacht. Voor het bezoek met zijn Belgische en Luxemburgse collega's vloog hij vanaf de Jordaanse hoofdstad Amman met een C130-Hercules van de Belgische luchtmacht - compleet met kogelvrij vest en helm.

Verzoening
Vanaf het vliegveld van Bagdad reist de delegatie, wéér in de beschermende vesten, in gepantserde voertuigen en deels begeleid door gewapende en gemaskerde mannen van de Iraakse politie naar de zwaarbeveiligde groene zone.  

Op de ambassade, een vesting binnen die vesting, uiten Iraakse burgervertegenwoordigers hun zorgen over de toekomst van Irak. Verzoening is daarbij het toverwoord, maar dat horen ze nog weinig. De klacht is dat premier Abadi in gesprekken met westerse diplomaten wel mooie woorden spreekt, maar dat hij daar in het openbaar niet naar handelt of ze zelfs maar herhaalt.  

,,We hebben een sterke overheid nodig, die er voor alle Irakezen is", vindt Bassam Alwachi, die opkomt voor de rechten van minderheden. Als hem voorzichtig wordt gevraagd of dat nu niet gebeurt, spuwen zijn ogen vuur. ,,Of course not! De regering is nu zwak."  

Volgens jongerenvertegenwoordiger Sary Hussam maakt de regering de verzoening tussen bevolkingsgroepen ondergeschikt aan de strijd tegen IS. ,,Dat is ook het belangrijkste probleem", klinkt het begripvol. ,,We moeten wel realistisch blijven: het kan nooit erger worden dan IS."