Exclusief

Het beste van het AD

In AD+ vind je een selectie van onze beste verhalen. Elke dag alles van het AD lezen? Neem dan een abonnement.

Volledig scherm
Op het stadhuis van Den Haag, waar vijf partijen regeren, weten ze dat het niet gemakkelijk is om samen te regeren. © Mark Reijntjes

Vijfpartijencoalitie? Dat wordt knokken!

Wat staat ons te wachten met een coalitie van vier of vijf partijen? Op het stadhuis van Den Haag, waar vijf partijen regeren, met in de oppositie een grote PVV en twee islampartijen, weten ze dat maar al te goed.

Volledig scherm
De Haagse wethouder Rabin Baldewsingh © Jacques Zorgman

De Haagse les voor het Binnenhof is een tikje tegendraads: formeer vooral lekker lang. Zodat de onderlinge saamhorigheid groeit. En zorg dat er iets te besteden is. Geen beter bindmiddel dan een volle portemonnee. Op het stadhuis aan het Spui, gekscherend 'de kleine Kamer' genoemd, zit sinds 2014 een regenboogcoalitie van vijf partijen: D66, PvdA, VVD, CDA en de Haagse Stadspartij, een lokale partij die voortkomt uit de kraakbeweging. 

Het werkt vooral door het motto 'regeren is spenderen': jij een miljoen, ik een miljoen, iedereen blij. Een armoedige basis, vindt PvdA-wethouder Rabin Baldewsingh. ,,Gunnen om te gunnen is niet goed.'' Een bestuur van vijf partijen is daarom echt het maximum. Als volgend jaar na de verkiezingen nóg een fractie extra nodig is, is het 'stilstand vanaf dag één', voorspelt hij. ,,Dat zou een ramp voor de stad zijn.''

Het is nu al vaak een worsteling. Vorige maand klapte de boel bijna omdat twee coalitiewethouders de rest overrompelden met een - volgens critici - stiekeme oppositiedeal. Baldewsingh beende woest door de gangen van het stadhuis . 'Knock-out' door het gelegenheidsverbond dat zijn VVD- en CDA-collega's smeedden voor de komst van attractiepark Legoland. Op de gang werd tijdens het debat gefoeterd over verraad: ,,Het is een schandaal!''

Islampartijen

Welkom in Den Haag, politiek versplinterde stad achter de duinen. Met inmiddels zestien fracties in een gemeenteraad van 45 zetels. De PVV is met zes zetels de grootste oppositiepartij, de stad telt drie afgesplitste eenmansfracties en twee islampartijen. Van de grote steden lijkt de lokale Haagse politiek daarmee het meest op die van het Binnenhof: ,,Ik wens het Nederland niet toe, maar het Haagse model zie je nationaal ook dichtbij komen'', zei burgemeester Jozias van Aartsen vorige maand vlak voor zijn vertrek.

Dat is geen prettig vooruitzicht, waarschuwen bewoners van het IJspaleis, zoals de andere bijnaam van het stadhuis luidt. ,,Met zo veel partijen is er altijd wel iemand boos'', zegt fractieleider Robert van Asten van D66, met acht zetels de kleinste grootste partij ooit. Opgejut door felle oppositie op de flanken lopen discussies over de meest onbenullige onderwerpen zomaar uit de hand. Veel ligt open. Een raadsdebat is soms net een marktplaats: wethouders leuren openlijk en wanhopig voor steun bij de oppositiepartijen. De nederigheid regeert. ,,Vroeger kreeg je als oppositiepartij een waarderend knikje in het debat en dat was het dan'', zegt CU/SGP-raadslid Pieter Grinwis. ,,Nu kun je ertoe doen.'' Oud PVV'er Richard de Mos: ,,Het aantal aangenomen moties van oppositiepartijen ligt deze periode vele malen hoger.''

Feest voor oppositie

Quote

Je moet te veel compromissen sluiten. Het is vlees noch vis

Wethouder Rabin Baldewsingh

Zo is de vijfpartijencoalitie een feest voor de oppositie en boeiend voor beschouwers aan de zijlijn. Maar het is een ramp voor de wethouders zelf, morren coalitiepolitici. Zij willen vooraf graag zekerheid over het draagvlak voor hun plannen. Daarvoor moeten ze de vergaderkamers in. En dan blijkt besturen met velen verdomd lastig.

Neem alleen al een simpel coalitieberaad. In de landelijke regering van VVD en PvdA kunnen Mark Rutte en Lodewijk Asscher zo'n beetje samen de lijnen uitzetten. Bij het maandagoverleg schuiven alleen hun secondanten aan. Dan lokaal Den Haag: voor topberaad in het stadhuis moet er een speciale vergaderlocatie geboekt worden. Het zogenaamde 6 + 5 overleg telt, de naam zegt het al, 11 man. Het afstemmen en voorbespreken duurt lang. ,,Het is heel erg ingewikkeld'', erkent PvdA-er Baldewsingh. Hij is wethouder sinds 2006 en zag in de collegekamer hoe de politiek verbrokkelde: de eerste periode zat hij met drie partijen in het college, de periode daarna met vier en nu dus vijf.

Eigenlijk werkt dat amper: ,,Je moet te veel compromissen sluiten. Het is vlees noch vis.'' Grote plannen verwateren of worden doorgeschoven. Of het nou over groenbeleid gaat, de opvang van asielzoekers of de economie: in een coalitie met zulke uiteenlopende partijen is er al snel strijd. Zie Legoland. Veel vaker verliepen debatten in crisissfeer. Het gevolg: politici worden wantrouwend en voorzichtig, verklaren thema's taboe, met als risico een bestuur dat vooral op de winkel past.

Heilig boek

Quote

We zijn één keer naar de kroeg geweest. Ik zei: laten we ons bezatten. Dat hadden we vaker moeten doen

Wethouder Rabin Baldewsingh

Natuurlijk is er het vijftig kantjes tellende coalitieakkoord als heilig boek. Die plannen worden voortvarend uitgevoerd: met in totaal 450 miljoen euro voor extra investeringen (bijna een vijfde van de totale begroting) heeft elke coalitiepartij genoeg om mee te pronken. De PvdA heeft tientallen miljoenen euro's voor armoedebeleid en werkgelegenheidsplannen, D66 heeft een vette creditcard om internationale instellingen te werven en het onderwijs te spekken. Toch wil niemand in het IJspaleis volgend jaar een reprise van de verkiezingsuitslag van 2014. De brede coalitie is te breekbaar. Politici verrassen elkaar te vaak, wethouders vechten elkaar de tent uit voor een plek in de spotlights.

De inhoudelijke verdeeldheid is niet de enige achilleshiel. Bij de start hebben de partijen verzuimd om van de coalitie een echt team te maken. ,,Daar hadden we nog meer tijd voor moeten nemen'', vindt VVD-wethouder 
Boudewijn Revis. En de fractieleiders hadden beter betrokken moeten worden bij de onderhandelingen. Dan was er meer wederzijds begrip geweest. Van Aartsen: ,,Je moet elkaar wel helemaal kunnen vertrouwen.'' Baldewsingh: ,,We zijn één keer naar de kroeg geweest tijdens de formatie. Dat was toen de gesprekken vastliepen. Ik zei: weet je, we moeten ons bezatten. Dat was goed. Maar dat hadden we vaker moeten doen.''