Volledig scherm
De burn-out is tegenwoordig beroepsziekte nummer 1. Maar wie had daar twintig jaar geleden nou last van? © Shutterstock

Burn-out? Tja, het heerst...

We zijn druk-druk-druk, schieten in de stress, raken overspannen en voor je het weet volgt - jawel - een burn-out. Maar waarom hadden we die vroeger nooit? Een zoektocht naar antwoorden op schurende kwesties over beroepsziekte nummer 1.

Er is iets geks aan de hand. Acteurs, juffen, managers, of een directe collega: opeens zijn ze opgebrand en maanden uit de roulatie. Burn-out. Maar wie had daar pakweg twintig jaar geleden nou last van? En dat terwijl we van alle Europeanen het kortst werken. Zijn we een volk van aanstellers?

Volledig scherm
Marloes Bliek kreeg de diagnose burn-out en was bijna anderhalf jaar uur de running. © Marco Okhuizen

,,Het was alsof er een olifant op mijn borst lag’’, herinnert Marloes Bliek (39) zich. ,,Ik heb de huisartsenpost gebeld en werd met een ambulance naar het ziekenhuis gebracht. ‘Heeft u veel stress?’ vroeg de longarts. Nee joh, hoe kwam zij daar nou bij?

Een dag later was ik gewoon weer aan het werk. Tijdens het opschrijven van mijn actiepunten voor die dag, moest ik opeens keihard huilen. Ik rookte een sigaretje en ging weer door. Een dag later katte ik de allerliefste collega’s af. De baas stuurde me naar huis.’’

Bliek kreeg de diagnose burn-out en was bijna anderhalf jaar uit de running. ,,Uit bed komen ging al moeizaam. Alsof je ’s ochtends je huid aandoet, maar hij zit helemaal verkeerd om.’’

Sinds enkele maanden werkt ze drie dagen in de week bij een vriend in z’n meubelmakerij, op arbeidstherapeutische basis. ,,Ik ben niet meer boos en verdrietig, kan grote menigtes weer aan. Ik voelde me hopeloos, maar leerde al snel dat ik me vooral op mezelf moest richten, niet op wat anderen van mij vonden. Daarom durf ik nu best te vertellen dat ik een burn-out heb gehad. Ik gebruik het ook in sollicitatiegesprekken: ‘Nieuwe baas, ik heb al een burn-out achter de rug, het gaat mij niet meer overkomen.’ Ik ben gelukkiger dan ooit.”

Sponzig

Was de diagnose burn-out in het geval van Marloes terecht? Ja, denkt Toon Taris, hoogleraar arbeids- en organisatiepsychologie aan de Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in werkstress en burn-out. Want een burn-out bestáát. Het is een werkgerelateerde overspannenheid, die tot mentale uitputting leidt. Maar wat burn-out precies is, dat is wat ‘sponzig’, moet hij vaststellen. ,,Het is geen medische diagnose zoals een gebroken been. Voor een deel is de diagnose afhankelijk van degene die hem vaststelt. Dat doe je aan de hand van een vragenlijst.’’

De grootste fout is het door elkaar halen van burn-outklachten en de diagnose burn-out, zegt Taris’ collega Wilmar Schaufeli, ook hoogleraar arbeids- en organisatiepsychologie. ,,Ik heb studenten die zeggen al een burn-out te hebben. Zij hebben vast last van stress, maar wat zij voelen is iets anders dan als iemand die jarenlang heeft gewerkt de krant niet meer kan lezen en telkens in huilen uitbarst.’’

Wat ook niet helpt, is onzorgvuldige berichtgeving in de media. ‘14 procent van de Nederlanders heeft burn-outklachten’ wordt in een artikel opeens ‘één op zeven Nederlanders heeft een burn-out’. Terwijl Nederland in Europa nota bene de minste burn-outs telt, heeft Schaufeli zojuist onderzocht. Het hoogst scoren de Oost-Europese landen.

Maar we hebben toch wel veel vaker een burn-out dan vroeger? Toen hoorde je er nooit iemand over. Mis, zegt Taris. ,,Ken je surménage niet? Dat is een Franse term voor overspannenheid. Die gebruikten we voor het woord burn-out vanaf de jaren 70 in zwang raakte.’’ En wat te denken van neurasthenie eind 19de eeuw, vult Schaufeli aan. ,,Door constante overprikkeling - denk aan de telefoon, telegraaf, kranten en stoomtreinen - zouden de zenuwen verzwakken. Met als gevolg extreme vermoeidheid en een onvermogen om te werken.’’

Meting

Hoeveel mensen last hadden van surménage of neurasthenie, weten we niet. We kunnen terug tot 1997, toen voor het eerst de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) bij een representatieve groep werknemers burn-outklachten ging meten. De eerste tien jaar schommelde het percentage rond de 10. Daarna lijkt sprake van een lichte stijging, via 12 procent in 2008 naar 14 procent in 2016. Maar dat zijn dus burn-outklachten, geen burn-outsyndroom. Van een spectaculaire toename kun je volgens Schaufeli absoluut niet spreken.

Dat we vergeleken bij andere Europeanen de minste arbeidsuren maken, zegt volgens Taris niet zo veel. Want we zijn in die uren wel ontzettend productief. Nederland staat als het gaat om arbeidsproductiviteit op plek 6, net achter de Verenigde Staten en voor Duitsland. ,,Dus hoe erg is het dat we zo weinig uur werken?’’

Bianca van Breen (51) werkte als coördinator bij een farmaceutische groothandel. ,,Ik was happy-de-peppy, de spin in het web. Maar ik voel me zo opgefokt, zei ik wel eens. Een keer wandelen, een weekendje weg, het loste het probleem niet op. Een fijne collega werd ontslagen, en door de wisselkoers met de Zweedse kroon stond onze marge telkens onder druk.

Dat ik een pietje-precies ben, hielp ook niet erg. Na een behandeling bij de fysio vanwege nekpijn heb ik als een klein kind staan janken. ‘Helemaal foute boel’, zei de arbodienst. Door yoga leerde ik mijn spieren ontspannen, de emotie kwam ook los. Ik kon niet anders dan huilen. De knop ging om en de kraan ging open. Het zwaarst is de chaos in je hoofd. Het gíng maar door. Het liefst wilde ik mijn hoofd tegen de muur slaan om het malen te laten stoppen.’’

In juli constateerde de bedrijfsarts een burn-out. Ze werkt nu een paar uur per dag, vooral vanuit huis. ,,Mijn leidinggevende geeft me de ruimte, hij zet er geen druk op. Daar bof ik mee.’’

De tekst gaat verder onder de illustratie.

Volledig scherm
© Nozzman

Epidemie

Een gemiddelde burn-out kost 242 dagen verzuim. Zou ons zorgsysteem in de hand werken dat mensen zich ook onnodig ziek melden? Taris: ,,We hebben een behoorlijk zorgstelsel en dat vind ik eigenlijk wel goed.’’ In Nederland mág je een burn-out hebben en je mág ervan genezen. ,,Iemand die een serieuze burn-out heeft, wil je echt niet meer op de werkvloer hebben hoor.’’

Goed, Nederland is dus het land met de minste burn-outs in Europa. Maar als je alle berichten en verhalen moet geloven lijkt het wel een epidemie die heerst. Hoe kan dat? Schaufeli weet wel twee redenen. ,,Laten we wel wezen: er is ook gewoon een industrie die z’n brood verdient aan burn-outs.’’

Bovendien willen we alles labelen. ,,Adhd, dyslexie, depressie, hoogsensitief: vroeger hoorde dat bij het leven, nu heeft het een naam en moet je er wat mee. Als we al onze aandoeningen bij elkaar optellen dan heeft de helft van Nederland een stoornis. Gek eigenlijk dat we dan toch nog zo goed functioneren hè? We zijn nog nooit zo rijk en welvarend geweest.’’

Lees de beste artikelen op het gebied van werk en carrière via onze wekelijkse nieuwsbrief

Dit zijn vijf redenen waarom zoveel jongeren thuis op de bank zitten met een burn-out: