Volledig scherm
PREMIUM
Marnix Niemeijer met een ingelijste gedicht uit de bundel die hij maakte voor dochter Rieke. Op tafel liggen twee tekeningen van kunstenaar Marcel Verbrugge, te zien op een expositie in het UMCU. © Saskia Berdenis van Berlekom

Dichtbundel voor dochter met psychoses

INTERVIEWDe dochter van Marnix Niemeijer kreeg twee keer een psychose. Met een dichtbundel en een expositie van tekeningen wil hij betekenis geven aan die voor het gezin ingrijpende gebeurtenissen.

Quote

Als je dochter zó verandert, doet dat ook wat de ouders

Marnix Niemeijer

Ooit publiceerde Marnix Niemeijer, van huis uit neerlandicus, poëzie in literaire bladen en verscheen er een veelgeprezen bundel. Daarna zweeg zijn pen een kwarteeuw. Een ingrijpende gebeurtenis zette hem weer aan het dichten. ,,Ik wilde iets moois maken van wat niet mooi is, zoals de alchemist lood verandert in goud."

Aanhakend bij deze beeldspraak: het loodzware dat het gezin van Amersfoorter Niemeijer overkwam, was de psychose van hun oudste dochter Rieke, vijf jaar geleden. Na een verblijf van enkele maanden in het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMCU) mocht zij weer naar huis. Het ging geruime tijd goed, totdat midden 2014 een tweede psychose volgde. Opnieuw belandde ze in het Hersencentrum van het UMC, ditmaal voor een half jaar. De opnames hadden een grote impact op het gezin. Niemeijer (57): ,,Bijna elke dag gingen we op bezoek, ook als het moeilijk was om contact met haar te maken. Het deed pijn haar zo te zien lijden."

Thailand
Wat heeft geleid tot de psychoses is lastig te zeggen. In algemene zin spelen erfelijke aanleg en stress daarin een belangrijke rol.

Rieke, nu 29 jaar, was drie maanden oud toen het gezin naar Thailand vertrok. Niemeijer werd daar Azië-directeur van de stichting ZOA, een christelijke noodhulp- en wederopbouworganisatie. Hij en echtgenote Geke adopteerden er hun Thaise dochter met een verstandelijke beperking en kregen daarna nog een zoon, die bleek te lijden aan een ernstige hartafwijking. ,,Bij tijd en wijle was het knap ingewikkeld en spannend, voor de individuele kinderen en voor ons gezin. Aan de andere kant: als ouder groei je ook op in dit gezin. We hebben er heel veel van geleerd. Het heeft onze identiteit gevormd. Dergelijke moeilijkheden horen bij het leven, het is niet alleen maar zonneschijn. Ik vraag me bijvoorbeeld af hoeveel Syrische vluchtelingen kampen met psychoses en hartafwijkingen. Dat relativeert enorm."

Meegezogen
Het leek ze verstandig om na vijf jaar terug te keren naar Nederland, ook omdat Rieke een taalachterstand had opgelopen. In de daaropvolgende jaren vervulde Niemeijer diverse leidinggevende functies; onder meer bij de Vereniging Philadelphia, voor ouders en familieleden van kinderen met een verstandelijke beperking.

Toen Rieke haar eerste psychose kreeg, was hij directeur van Tear, een organisatie voor internationale samenwerking en armoedebestrijding. ,,Als je dochter zó verandert, doet dat ook veel met de ouders. Ik dacht weleens dat ik erin meegezogen zou worden. Al dichtend probeerde ik iets van mezelf naar boven te halen.''

Er ontstonden acht korte gedichten van in een enkel geval maar één alinea lang. Het zijn indringende en confronterende teksten, waarin Niemeijer woorden zoekt voor wat zijn dochter en hemzelf overkomt. In het eerste gedicht raakt hij de lezer meteen vol in het hart:

(...) Ik zie niks, zeg je. Ik heb geen
oogbollen meer, papa.
Kun je mij terugbrengen. Je blik is van een ouder - voor alles bang geweest.
Ik buk me langzaam uit mijn stoel overeind. (...)

Langzaamaan sijpelt er hoop door in de regels en zie je bij wijze van spreken de psychose wijken:

Na het potlood de penselen.
Je schildert kleuren. In het weidse
groen en blauw daarboven staan kleine bloemen. Ze doen de tijd.
Het wit van het papier schemert er doorheen. Houvast,
nu hemel en aarde zo dun zijn dat
het bijna past.

De poëzieredacteur van weleer, aan wie Niemeijer de gedichten voorlegde, reageerde enthousiast. Via hem kwam hij in contact met kunstenaar Marcel Verbrugge uit Ede. Geïnspireerd door de gedichten maakte deze meer dan zeventig gewassen inkttekeningen, waarvan een selectie is te zien op een expositie in het UMCU Hersencentrum. Twee ervan zijn afgedrukt in een fraai vormgegeven bundel, een zogenoemde leporello, die in zijn geheel kan worden uitgevouwen. ,,Wat mij aanspreekt in het werk van Verbrugge zijn de scherpe lijnen. Tegelijk is het heel zacht en transparant. Het zijn tekeningen met een ziel. Er spreekt urgentie uit, zoals het mij ook wat kostte om de gedichten te schrijven."

Het was een bewuste keuze om poëzie en beeldende kunst met elkaar te verbinden. Op die manier wil Niemeijer ontmoetingen tot stand brengen tussen zorgprofessionals en mensen die in hun directe omgeving te maken hebben met psychiatrische aandoeningen. Hij hoopt dat straks ook onderwijsinstellingen en kerken  de tekeningen zullen exposeren.

Het project stond of viel met de toestemming van Rieke. Niemeijer las haar de gedichten voor en toonde alle tekeningen. ,,Ze vond het heel mooi, juist ook de hele harde dingen in de teksten, de psychose. Er was sprake van herkenning, in de zin van 'zó was het'.''

Oplage
Gezien de omstandigheden gaat het nu redelijk goed met Rieke, die sinds september een appartement heeft in een woongroep. Een aantal dagen per week werkt ze bij Amfors, de voormalige sociale werkplaats. Het aan haar opgedragen boekje heeft een voor poëzie ongekend hoge oplage van 900 exemplaren. Alleen het UMCU neemt er al 100 af. Ook worden er 50 stuks ter beschikking gesteld aan belangenvereniging Ypsilon. En dat is niet voor niets. Het kleinood dat Niemeijer in gedachten had, groeit zo uit tot een verhaal met een grotere betekenis.

Marnix Niemeijer, Opname van opzij. Uitgeverij Brandaan, 12,95 euro. De expositie met tekeningen van Marcel Verbrugge is tot 20 december te zien in het Hersencentrum van het UMCU.

In samenwerking met indebuurt Amersfoort