Volledig scherm
De Elleboogkerk, tot het door brand werd verwoest het onderkomen van het Armandomuseum, staat na grootscheepse wederopbouw te wachten op een nieuwe bestemming. © AD

Tik een kerk op de kop om in te wonen

Altijd al in een monumentaal kerkgebouw willen wonen? Vanaf vijf ton tik je in Amersfoort een mooi exemplaar op de kop. De voormalige godshuizen zijn uitermate geschikt als theater, restaurant of concertzaal. ,,Je moet je best doen om zulke panden een openbare herbestemming te geven.''

Quote

Nadelen aan het wonen in een kerk? Die kan ik niet verzinnen

Kees Neefjes, kerkbewoner

Kees Neefjes is de trotse bezitter van de voormalige remonstrantse kerk uit 1883 aan de Herenstraat in de binnenstad. Voor de deur staat een meter hoog Jezusbeeld. Een overblijfsel uit zijn rooms-katholieke jeugd. De bewoner van het bijzondere pand zwoer het geloof af rond zijn twaalfde en bezoekt nooit meer een eredienst. Maar toen hij anderhalf jaar geleden op zoek was naar een woonhuis, raakte hij spontaan verliefd op de kerk. Na een week was de koop gesloten.

,,Ik geniet elke dag van de schoonheid van dit gebouw.'' De plek waar vroeger een orgel stond, is veranderd in een boekenkast. Woorden galmen door de ruimte. De originele glas-in-loodramen staan nog steeds in hun sponningen. ,,Nadelen aan het wonen in een kerk? Die kan ik niet verzinnen.''

Het fraaie bakstenen gebouw is voor voorbijgangers voor een groot deel onttrokken aan het zicht door hoge struiken. De kerk is al tientallen jaren geen eigendom meer van de remonstranten. Die houden hun bijeenkomsten in de Johanneskerk aan de Westsingel. Tussen 1972 en 1989 gebruikte pinkstergemeente Immanuël het kerkgebouw voor hun diensten. Sinds de pinkstergemeente vertrok, is de remonstrantse kerk een woonhuis.

Volledig scherm
De Appelkerk is net verkocht. Het karakteristieke pand wordt verbouwd tot woonhuis. © AD

In Amersfoort is een groot aantal kerkgebouwen getransformeerd tot theater, concertzaal of expositieruimte. In 1984 kraakten jongeren de toen net gesloten Grachtkerk aan de Lieve Vrouwestraat en doopten het gebouw Theater de Lieve Vrouw. Jarenlang hielden ze hun eigen concerten en theatervoorstellingen in het gebouw. Ronald Vis was in die tijd nauw betrokken bij de jongeren, toen hij werkte bij het Jongeren Advies Centrum in Amersfoort. ,,Amersfoort was een keurige gemeente waar nooit wat gebeurde. Jongeren hadden behoefte aan een plek waar ze hun eigen gang konden gaan. Daarom kraakten ze het pand dat door projectontwikkelaar Vahstal dreigde te worden gesloopt.''

Getouwtrek
De gemeente besloot na jarenlang getouwtrek dat de kerk een officieel theater moest worden. Vahstal liet een deel van het gebouw slopen, maar behield de muur aan de grachtkant, fundamenten en een stuk aan de voorkant van de kerk. Vervolgens bouwde de projectontwikkelaar het nieuwe theater, dat in 1989 openging.

Volledig scherm
Een concert in de Aegtenkapel, waarschijnlijk het vroegste Amersfoortse voorbeeld van een multifunctioneel kerkgebouw © AD

De middeleeuwse Sint Aegtenkapel aan Het Zand is een ander eeuwenoud stadsicoon dat een metamorfose onderging. In 1985 werd de kapel omgedoopt tot concertzaal en trouwlocatie. Al in 1580 verloor het idyllische kerkje zijn religieuze functie tijdens de Beeldenstorm. Calvinisten ontdeden de kapel met grof geweld van beelden en andere 'paapse' invloeden.

De Sint Aegtenkapel is misschien wel het vroegste Amersfoortse voorbeeld van een multifunctioneel kerkgebouw. Het historische pand werd de afgelopen eeuwen gebruikt als turfschuur, weverij, kopergieterij en stadsmagazijn. Op de begane grond is tegenwoordig een ontvangstruimte waar mensen aan tafeltjes kunnen zitten. De zaal op de eerste verdieping doet dienst als concertzaal en expositieruimte.

,,Dit pand is een pareltje van de stad en een geweldige locatie om concerten te geven,'' vindt Harold Warmelink, directeur van theater de Flint en de Sint Aegtenkapel. ,,Deze locatie is tien keer mooier dan een moderne betonnen blokkendoos en de akoestiek is goed. Bovendien heeft de kapel een belangrijke cultuurhistorische functie.''

Warmelink vindt dat historische kerken in de stad behouden moeten worden. ,,Je moet je best doen om zulke panden een openbare herbestemming te geven.''

Volledig scherm
De Heilige Geestkerk staat sinds eind 2013 te koop voor acht ton. © AD

Exploitatiekosten
Warmelink beseft dat het onderhoud van de historische gebouwen erg duur is. ,,Het is bijzonder kostbaar om de kerk te verwarmen. Je bent uren verder voordat de warmte in het gebouw is getrokken. Dat maakt de exploitatiekosten hoog.'' De doelstelling van de Flint is dat de kerk geen geld kost. De zaak draait quitte, sinds er behalve concerten ook foto-exposities in de kapel worden gehouden. Ander kerkongemak is dat 'elke' zucht en klucht te horen is in de aangrenzende panden. Daarom vinden er geen bruiloftsfeesten met luide muziek plaats in de Sint Aegtenkapel. Ook concerten mogen niet te luidruchtig worden. ,,Als hier 150 mensen applaudisseren dan horen ze dat bij de buren.'' Klachten over geluidsoverlast na een klassiek concert krijgt Warmelink niet, verzekert hij.

De gemeente Amersfoort zou de leegstaande kerkgebouwen het liefst bewaren. ,,We vinden het belangrijk dat ze een nieuwe functie krijgen,'' zegt woordvoerder Marit Zwaan. Maar de gemeente heeft meestal nauwelijks iets te zeggen over de panden. Meestal zijn de gebouwen in handen van kerkbesturen en die mogen ermee doen wat ze willen. Als de plannen maar passen binnen het bestemmingsplan. Afdeling Monumentenzorg van de gemeente denkt wel mee met de kerkbezitters als de panden een monumentale status hebben.

De historische gebouwen moeten niet verpauperen. Zwaan ziet behalve 's zondags ook graag doordeweeks activiteiten in de kerk. Een mooi voorbeeld vindt ze kinderdagverblijf Catootje, dat gebruikmaakt van een zaal in de St. Ansfriduskerk. ,,Zo zijn de gebouwen toegankelijk voor een breed publiek.''

In samenwerking met indebuurt Amersfoort