De eikenprocessierups is er weer. Wat doet Amsterdam ertegen?

UitlegMaandagochtend zijn de eerste eikenprocessierupsen uit hun eitjes gekomen. Wat doet de stad om de overlast van deze beestjes tegen te gaan?

Een boomverzorger bestrijdt de eikenprocessierups in Amsterdam-Zuidoost.
Volledig scherm
Een boomverzorger bestrijdt de eikenprocessierups in Amsterdam-Zuidoost. © ANP

Zijn ze er alweer?

Reken maar. Maandagochtend hebben de biologen van de Wageningen University & Research de eerste rupsen waargenomen in Ede. De biologen hielden de eitjes al langer in de gaten voor het Kennisplatform Processierups, dat vorig jaar is opgericht in samenwerking met het RIVM, en hadden al voorspeld dat de rupsen begin april zouden uitkomen. 

In Amsterdam wordt donderdag de eerste ronde langs de favoriete plekken van de rupsen gemaakt, om te kijken hoe ver ze zijn ontwikkeld. Daarna kan de bestrijding beginnen.

Wat voor klachten veroorzaken de rupsen?

De eikenprocessierups − de naam zegt het al − zit alleen in eikenbomen. Ze komen in grote nesten samen op de stammen of takken: die zien eruit als een soort bal met witte spinrag. De rupsen komen begin april uit, op dat moment zijn ze nog ongevaarlijk. In een paar weken tijd vervellen ze een aantal keer. De vierde keer, rond mei, ontwikkelen ze ongeveer 700.000 brandharen die op mensen en dieren terecht kunnen komen. 

Die haartjes zorgen voor een geïrriteerde huid met rode vlekken, bultjes of blaasjes, jeuk en een brandend gevoel. Ook ooginfecties en luchtwegklachten komen voor, zoals een loopneus, hoesten en kortademigheid. Sommige mensen reageren heel sterk: zij moeten braken, worden duizelig, krijgen koorts en voelen zich ellendig. Vorig jaar meldden duizenden mensen zich bij de huisarts met deze klachten.

Een rupsennest in een eikenboom.
Volledig scherm
Een rupsennest in een eikenboom. © ANP

Hoe erg zal de overlast dit jaar zijn?

Om te weten hoeveel rupsen we dit jaar kunnen verwachten, hebben biologen eikenprocessievlinders gevangen met feromoonvallen. In 1799 vallen werden gemiddeld 40 vlinders gevangen; dat is 45 procent minder dan in 2018 − het recordjaar tot nu toe – maar toch het op een na grootste aantal sinds 2012. Biologen zien een exponentiële groei van de populatie, en daarom is de verwachting dat we ook in 2020 rekening moeten houden met overlast van de rupsen. De oorzaak van die toename van het aantal rupsen: klimaatverandering.

“Vorig jaar was de overlast extreem,” zegt Jaike Bijleveld, die voor de gemeente de aanpak van de rupsen in goede banen leidt. “We hadden in Amsterdam bijna drie keer zoveel nesten als het jaar ervoor. En we hadden de pech van een grote storm, waardoor veel nesten uit bomen waaiden en de brandhaartjes op gazons terechtkwamen, waar veel mensen recreëerden. Weghalen was bijna niet te doen.” Wie benieuwd is waar de nesten vorig jaar zaten, kan een kijkje nemen op deze kaart. De gemeente updatet deze kaart vanaf mei wekelijks met de nieuwste informatie over de rupsenplaag.

Wat doet de stad om die rupsen de kop in te drukken?

“De stad werkt per definitie niet met chemische bestrijdingsmiddelen,” zegt Bijleveld. Zodra de rupsen uitkomen, worden de eikenbomen bespoten met nematoden, minuscule aaltjes die de rupsen binnendringen en ze doden. “Als de rupsen voor de tweede of derde keer vervellen spuiten we de eikenblaadjes in met een bacteriepreparaat. Dat eten de rupsen, waarna ze doodgaan.” In het overlastseizoen (mei tot en met juli-augustus) zijn continu vier ploegen in de stad bezig om de rupsen te bestrijden en nesten weg te halen op plekken waar veel mensen komen, zoals ziekenhuizen en kinderbadjes met eikenbomen eromheen. “Een enorme operatie, ieder jaar weer.”

Veel liever wordt gebruik gemaakt van natuurlijke bestrijding, in de vorm van vogels en insecten. “We hebben 3000 nestkasten opgehangen voor pimpelmezen, koolmezen, boomklevers en vleermuizen. De vogels eten de rupsen, de vleermuizen de vlinders. Ook hebben we veel bloemen geplant rond eikenbomen, waar insecten op af komen die de rupsen of eitjes opeten.” 

Amsterdammers die zelf iets tegen de rupsen willen doen, wordt ook dat geadviseerd: hang een nestkastje op je balkon, vervang je houten schutting voor een groene heg en plant bloemen die insecten aantrekken.

Heeft de coronacrisis effect op de bestrijding?

Nog niet zoveel. NRC schreef vorige week dat de bestrijding mogelijk een probleem zou worden vanwege een tekort aan veiligheidspakken. “Wij hebben nog een voorraad liggen, dus vooralsnog vormt dat geen gevaar,” zegt Bijleveld. Pas in mei gaan de antirupsploegen van start; het zou wel onhandig zijn als zij zich niet gezamenlijk in een auto kunnen verplaatsen. “Dat gaan we zien, want we hebben geen idee wat dan de maatregelen zullen zijn.”


Wat te doen bij contact met een eikenprocessierups

1. Douche zo heet mogelijk.
2. Strip de huid met plakband of gebruik een kledingroller met kleefband. Ga in ieder geval niet wrijven of krabben.

3. Gebruik allergietabletten (antihistaminica).

4. Smeer je in met een verkoelende zalf (bijvoorbeeld met aloë vera) of mentholgel.

5. De klachten gaan normaliter binnen twee weken vanzelf over. Bij ernstige klachten: neem contact op met je huisarts.