Wat ging er bij de kapingscode mis in de cockpit?

Punt voor puntVier cijfertjes legden Schiphol woensdagavond urenlang plat. Doordat een piloot per ongeluk een kapingscode verzond, rukten overvalteams, brandweer en ambulances uit. Hoe kan dat gebeuren?

Volledig scherm
© EPA

1. Wat was er aan de hand?

Vlucht UX1094 van het Spaanse Air Europa was om kwart voor zeven woensdagavond aan het boarden. Terwijl de vliegers zich in de cockpit voorbereidden op het vertrek om tien over zeven, ontving de verkeersleiding via de transponder van het vliegtuig – een radarradio­zender – ‘squawk code 7500’, de mondiale alarmcode voor een vliegtuigkaping.

Er werd direct volgens protocol groot alarm geslagen. Een deel van de D-pier, die vooral wordt gebruikt voor vluchten in Europa, werd afgezet en de Dienst Speciale Interventies van politie en Marechaussee gealarmeerd. Ook werden luchthavenbrandweer, ambulances en een traumaheli achter de hand gehouden.

De vliegers lieten snel weten dat er een fout was gemaakt, maar dat schortte de ingreep niet op. “Om er zeker van te zijn dat alles echt veilig was, moest de Marechaussee eerst de vereiste protocollen doorlopen,” aldus burgemeester Marianne Schuurmans van Haarlemmermeer.

Bij een kaping kunnen de kapers de piloten immers dwingen te zeggen dat er niets aan de hand is. Zeker omdat aan de gate de cockpitdeur nog openstaat, zodat potentiële gijzel­nemers toegang tot de vliegers hebben.

Om half negen drong een zwaarbewapend militair team het vliegtuig binnen. Om 20.41 uur werd het sein veilig gegeven en konden de 27 passagiers en 8 bemanningsleden uit het toestel worden gehaald.

2. Wat ging er mis in de cockpit?

De piloten hebben een trits fouten gemaakt. Normaliter staat de transponder aan de gate hele­maal niet aan. Vliegers horen hem na de landing stand-by te zetten en pas bij het taxiën weer aan te doen. In dit geval hebben de piloten verzuimd de zender op pauze te zetten.

Donderdagochtend werd bevestigd dat de bemanning bij het instrueren van een vlieger in opleiding heeft laten zien hoe een kapingscode ingetoetst moet worden, in de veronderstelling dat de transponder uit stond. 

In stand-by kan de code ongestraft weer uit de transponder worden verwijderd, maar als de zender aan staat, wordt de code direct ­verzonden.

3. Kan dat meldsysteem niet beter?

De transponder is een decennia oud systeem dat volledig is ingeburgerd in de luchtvaart. Vliegers tikken aan de gate een unieke code in de transponder in, die de verkeersleiding aan de vlucht heeft toegekend. Met die code kan het toestel worden onderscheiden van andere vliegtuigen.

Maar het kan hoogstens tienduizend cijfercombinaties verspreiden en regelmatig zijn er meer vluchten in de lucht. Desondanks is het een cruciaal middel om in het steeds drukker wordende luchtruim vlieg­tuigen van elkaar te onderscheiden en kan het niet zomaar worden vervangen of aangepast.

Het is niet helemaal duidelijk of het om het instrueren van een stagiair ging, een vlieger-in-opleiding of een lid van de cabinebemanning. Het is onwaarschijnlijk dat het om een leerling-vlieger ging. Die heeft al een brevet voor het vliegtuigtype en heeft in de simulator ervaring opgedaan met de werking van alle apparatuur, inclusief de transponder.

Het kan om een lid van de cabinebemanning zijn gegaan, die verplicht basale training in de cockpit krijgt zodat bijgesprongen kan worden als een van de vliegers uitvalt. Stagiairs die nog geen brevet hebben, worden tijdens de vlucht niet toegelaten in de cockpit, maar kunnen in uitzonderlijke gevallen best aan de grond worden bijgepraat.

In ieder geval is voorgedaan hoe de verschillende alarmcodes moeten worden ingetikt terwijl de transponder abusievelijk aan stond. De zender per ongeluk aanzetten is eigenlijk onmogelijk, zeggen verkeersvliegers. Daarvoor moeten twee handelingen worden uitgevoerd: een code intikken en een draaiknop bedienen.

Het komt wel soms voor dat transponders vergeten worden aan of uit te zetten. Meestal wijst de verkeersleiding de bemanning daar dan op. Het aan- en uitzetten - en aan de startbaan het starten met uitzenden van de vlieghoogte - maken standaard deel uit van de checklijsten die vliegers moeten aflopen.

4. Hoe is het afgelopen?

De Airbus A330 vertrok alsnog om half twaalf. “Ik wil me verontschuldigen voor het oponthoud,” aldus de captain voor vertrek. “We hebben een vergissing begaan in de cockpit, weet je, en activeerden een kapingsalarm. So sorry en bedankt dat u met Air Europa vliegt.”

De Marechaussee onderzoekt het alarm en de reactie van de hulpdiensten daarop. Air Europa laat weten dat geen maatregelen tegen de bemanning worden getroffen.