Volledig scherm
Zinedine Zidane geeft een kopstoot aan de Italiaanse verdediger Marco Materazzi tijdens de WK-finale in 2006. © AFP

Waarom vertonen topsporters grensoverschrijdend gedrag?

Afgelopen weekend was het weer raak. Jorge Masvidal, een Amerikaanse UFC-vechter, viel een collega backstage aan. Topsporters die zich misdragen is van alle tijden, maar waar komt dat gedrag vandaan? ,,Dit excessieve gedrag is deels te wijten aan de enorme hoeveelheid stress die topsporters ervaren”, weten Neuropsycholoog Erik Scherder en Sportpsycholoog Ruud den Hartigh.

De bijtincidenten van Luis Suárez, de kopstoot van Zinedine Zidane, de diverse voorvallen rondom Mario Balotelli, de mishandeling van Koen Everink door Badr Hari, Conor McGregor die zich herhaaldelijk buiten de UFC-kooi misdroeg - de lijst is te lang om op te noemen.

Allemaal topsporters die binnen en buiten de sport grensoverschrijdend gedrag vertonen. Er zijn vooralsnog geen wetenschappelijke onderzoeken die dit fenomeen hebben onderzocht, omdat de geschetste situaties zo specifiek en extreem zijn. Toch proberen neuropsycholoog Erik Scherder en sportpsycholoog Ruud den Hartigh te verklaren waar dit grensoverschrijdend gedrag vandaan komt.

ESPN MMA on Twitter

Jorge Masvidal and Leon Edwards exchange words and punches backstage during the ESPN+ post-show https://t.co/kYEkWxN8Io

Niet sportgebonden

Volledig scherm
Erik Scherder. © Jacqueline Haas

Allereerst wil Dr. Scherder benadrukken dat agressiviteit binnen en buiten de wedstrijd mens- en niet sportgebonden is. Daarmee wil hij het stigma over negatieve excessen bij de vechtsport doorbreken. ,,Kijk naar Rico Verhoeven, hij komt zachtmoedig en positief over en weet goed om te gaan met de druk die de sport van hem vergt.” Volgens hem is de enorme druk die sporters wordt opgelegd de grootste factor die bijdraagt aan het escalerende gedrag van enkele topsporters.

,,We vragen ontzettend veel van sporters. Het publiek heeft torenhoge verwachtingen van een topsporter. Ze worden als helden vereerd. Door de enorme druk van buitenaf komen systemen onder druk te staan en dan is het soms niet onlogisch dat een persoon een uitschieter maakt. De remmende systemen komen er onder te lijden en als mens ga je op een lager niveau functioneren. Het valt te vergelijken met drugs- en alcoholgebruik, die middelen halen ook de cortex onderuit. Dat kan ervoor zorgen dat je de meest idiote dingen doet. Niet om het goed te praten, maar die enorme spanning en druk zorgen ervoor dat er minder nodig is voordat iemand escaleert,” vertelt Scherder.

Tipping point

Volledig scherm
Ruud Den Hartigh. © Rijksuniversiteit Groningen

Het punt waarop iemand escaleert wordt ook wel het kantelpunt genoemd. Deze wordt bereikt door een samenloop aan omstandigheden, weet ook Den Hartigh. ,,Elk mens heeft een zogenaamd tipping point, een kantelpunt waardoor een persoon zich niet gedraagt zoals hij of zij zich hoort te gedragen. Stel je bent agressief aangelegd en iemand roept iets negatiefs naar je, dan geraak je sneller over zo’n punt en kun je iemand bijvoorbeeld een klap verkopen, wat bij Jorge Masdival het geval was. Bij hem gebeurde het vlak na de wedstrijd en dan stroomt er nog volop adrenaline door je bloed. Dan kan het zijn dat je eerder het tipping point bereikt.”

Leren beheersen

Binnen de sport is beheersing van groot belang. Als topsporter moet je je daar mentaal op proberen voor te bereiden en zodoende immuun worden voor mogelijke scenario’s, weet Den Hartigh. ,,Je kunt je tipping point ook verleggen. Dat is een belangrijk onderdeel binnen de sportpsychologie. Neem bijvoorbeeld Roger Federer, die sloeg vroeger zijn rackets kapot als het niet liep zoals hij wilde. Nu is hij de rust zelve. Door middel van mentale training is het mogelijk om meer controle over jezelf te krijgen. Als sporter moet je leren om te gaan met zoveel mogelijk situaties en externe factoren die een rol kunnen spelen bij je wedstrijd. Stel je relatie is net op een vervelende manier uitgegaan en je tegenstander roept daar iets over om je uit je concentratie te halen. Daar moet je als topsporter op voorbereid zijn.”

Leeftijd speelt daarbij ook een rol, vult Scherder aan. ,,Je brein groeit door tot je dertigste, dan is het remmende effect van je hersenen pas volledig ontwikkeld. Als je gaat kijken naar de cijfers van verkeersongevallen, dan zie je een piek bij jonge mannen tussen de achttien en twintig jaar. Zij zijn in de bloei van hun leven en fysiek sterker geworden. Als je jonger bent, ben je pittiger in je reactie en heb je nog niet echt een remming. Naarmate je ouder wordt, kun je je gedrag beter controleren en beschik je over meer zelfreflectie.”

Maar ook daar zijn uitzonderingen. Toen Zinedine Zidane zijn beruchte kopstoot gaf tijdens de WK-finale van 2006, uitgerekend in zijn laatste wedstrijd ooit, was hij 34 jaar oud. ,,Het is gewoon moeilijk om een vinger op te leggen waarom iemand zich zo gedraagt. Het is per individu verschillend en er zijn diverse factoren, waaronder stress, die een rol kunnen spelen. Feit is wel dat het veroorzaakt wordt, omdat je systemen kwetsbaar zijn,” vertelt Scherder. Dat beaamt ook Den Hartigh. ,,Als je nu aan Luis Suárez zou vragen waarom hij destijds Otman Bakkal of Giorgio Chiellini beet, kan hij je daar geen verklaring voor geven. Daar valt ook bijna geen verklaring voor te geven. Ieder weldenkend mens zou nooit zoiets doen”, sluit Den Hartigh af.

Volledig scherm
Luis Suárez na het bijtincident met Giorgio Chiellini op het WK 2014. © REUTERS