Volledig scherm
Gedenkplek aan de boulevard in Nice waar op 14 juli 2016 meer dan 80 mensen omkwamen toen een jihadist met een vrachtwagen inreed op de mensenmassa die er was verzameld voor een vuurwerkshow. © AFP

112 aanslagen van de laatste 15 jaar op een rij: bij de meeste is er één dader

Inlichtingendienst AIVD analyseerde alle 112 jihadistische aanslagen in Westerse landen van de afgelopen 15 jaar. Conclusie: de meeste aanslagen werden in Frankrijk gepleegd, er is meestal maar één dader en een kwart van de aanslagen mislukt.

Op zaterdagmiddag 24 mei 2014, deze week vijf jaar geleden, loopt een man het Joods Museum in Brussel binnen, hij pakt zijn kalasjnikov en schiet twee bezoekers en twee museummedewerkers dood. Het blijkt de eerste aanslag van IS in een Westers land. De dader, Mehdi Nemmouche, is een Fransman die zich in Syrië bij IS aansloot en terugkeerde naar Europa om een aanslag te plegen.

Inlichtingendienst AIVD publiceert vandaag het rapport ‘Doelwitten in beeld’ waarin het de jihadistische terroristische aanslagen tegen Westerse landen in de afgelopen 15 jaar analyseert. Gepleegd door IS, al-Qaeda of geradicaliseerde ‘lone wolves’. ,,De analyse is bedoeld om inzicht te bieden in de doelwitten van jihadistisch terrorisme en zo bij te dragen aan meer objectieve kennis over in het Westen gepleegde aanslagen’’, stelt de dienst.

Welke aanslagen waren er ook alweer? 

De grote aanslagen van de afgelopen jaren staan nog op ieders netvlies: de moordpartij op de redactie van Charlie Hebdo, het bloedbad in de Bataclan, de bomkoffers op het Brusselse vliegveld Zaventem, de truck die over de Kerstmarkt van Berlijn ploegt. In ons geheugen gegrift staat natuurlijk ook de aanval op Theo van Gogh, op de ochtend van 2 november 2004. In de Linaeusstraat in Amsterdam werd hij met pistoolschoten en een mes omgebracht door Mohammed B. Die kreeg levenslang.

Er zijn de afgelopen 15 jaar 112 jihadistische aanslagen in Westerse landen gepleegd. Voor 2014 kenden die vaak een al-Qaedastempel, daarna dat van IS. Driekwart van de aanslagen werd de afgelopen vijf jaar gepleegd, de piek lag in 2017 met bijna dertig aanslagen. In 2018 was er een sterke daling. ,,Die neergang komt door het ineenstorten van het kalifaat en de daardoor verminderde slagkracht van IS’’, analyseert de AIVD. De aanslag in Utrecht (maart 2019) is niet meegenomen in de telling, die loopt van januari 2004 tot december 2018.

Waar en wanneer werden de aanslagen gepleegd? 

In de afgelopen vijftien jaar hebben veertien westerse landen te maken gehad met jihadistische aanslagen. Het zijn Australië, België, Canada, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Italië, Nederland, Oostenrijk, Spanje, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten en Zweden

Van al die aanslagen werd meer dan een kwart in Frankrijk gepleegd. Een land dat kampt met een groot radicaliseringsprobleem en veel (teruggekeerde) Syriëstrijders heeft. Daarna volgen de VS, Groot-Brittannië en Duitsland. Van alle aanvallen werd 80 procent uitgevoerd door één dader. Wat opvalt: ondanks dat veel IS-propaganda oproept tot aanslagen rond christelijke feestdagen ziet de AIVD daarin de afgelopen vijftien jaar geen toename. Die stijging in aanslagen is er wel tijdens de islamitische vastenmaand ramadan.

Quote

Van lang niet alle gepleegde aanslagen wordt duidelijk wat precies het ‘hogere doel’ achter de aanslag was.

AIVD

Hoe vaak mislukken aanslagen? 

76 procent van de aanslagen ‘slaagt’, vanuit het perspectief van de terrorist gezien: er is schade of er zijn slachtoffers. Een kwart is de afgelopen vijftien jaar mislukt: bijvoorbeeld omdat de explosieven niet afgingen. ,,Overigens wordt van lang niet alle gepleegde aanslagen duidelijk wat precies het ‘hogere doel’ achter de aanslag was. Claims van groeperingen zijn niet altijd betrouwbaar, verklaringen van daders wisselen en legitimeringen worden soms pas achteraf bedacht’’, schrijft de dienst.

Lees verder onder de foto

Volledig scherm
Ontzetting na de aanslag op de Ramblas in Barcelona, 17 augustus 2017. © afp

Wie zijn er doelwit?

Ook de aanvallen op weerloze voorbijgangers staan in ons geheugen gegrifd: een moordauto die over de Ramblas in Barcelona giert of een vrachtwagen op de boulevard van Nice. Maar in 36 procent van de aanslagen waren agenten of militairen het doelwit. Zo wilde een jihadist in Trebes (Frankrijk) in 2018 een aanslag plegen op militairen, toen hij die niet kon vinden, schoot hij op een groep agenten. Tijdens die actie en de daaropvolgende gijzeling in een supermarkt, doodde hij drie burgers en een agent.

Ook de beveiliging van evenementen speelt een rol bij de keus van een doelwit. ,,In de afgelopen vijftien jaar toonden terroristen belangstelling voor het WK voetbal en de Olympische Spelen. Dit zijn goed beveiligde evenementen en het plegen van een aanslag daarop is dus veel minder eenvoudig. In de gevallen waarbij terroristen een dergelijk evenement in het vizier hadden, was de beveiliging reden om af te zien van het plegen van een aanslag op die plek en kozen zij een ander, makkelijker te treffen doelwit.’’

Nog wat constateringen: Van de 112 aanslagen vielen er bij zeven meer dan honderd slachtoffers; 5 procent van de aanslagen was gericht op een Joods doelwit; 3 procent van de aanslagen was gericht op een kerk, tempel of moskee.

Al Qaeda vs. IS?

De piek in het aantal aanslagen na 2014 komt vooral op de naam van IS. Daarvoor werden aanslagen vaker door Al Qaeda geclaimd of beriepen de daders zich op hun gedachtegoed. De laatste ‘succesvolle’ aanslag waarbij de daders banden hadden met Al Qaeda was de aanslag op de redactieruimte van het Franse satirische blad Charlie Hebdo in januari 2015. ,,Al Qaeda is veel minder dan IS in staat gebleken om sympathisanten te mobiliseren om aanslagen te plegen, maar roept daar in navolging van IS wel toe op. Daarnaast heeft Al Qaeda nog altijd de intentie om grootschalige aanslagen te plegen tegen symbolische doelwitten in het Westen (zoals de aanslagen op 9/11, red)”, stelt de AIVD.

De twee terroristische groeperingen hebben beiden een jihadistische gedachtegoed, maar zijn ook elkaars concurrenten in de strijd om aandacht, rekruten en geld. Inlichtingendienst over de hele wereld houden er rekening mee dat de nederlaag van IS in Syrië en Irak een nieuwe impuls kan geven aan Al Qaeda.

Volledig scherm
Een foto van gewonden na de aanslag op vliegveld Zaventem. Op de foto staat een Indiase stewardess die zwaargewond bleek. © twitter

Waar werd de aanslag mee gepleegd? 

Vaak met een mes (41 procent). Een kwart van de daders gebruikte (ook) een vuurwapen of een bom. De afgelopen jaren gebruikten veel terroristen een auto of vrachtwagen, onder meer in Berlijn, Nice, Stockholm en New York. Het onthoofden van slachtoffers, een jihadistisch propagandamiddel, kwam in het Westen maar één keer voor: In de buurt van Lyon onthoofde een jihadist in 2015 zijn voormalige chef bij een transportbedrijf. Hij plaatste zijn hoofd op een hek.

Wat zegt dit over de toekomst?

Dat dit patronen zijn, waarvan veiligheidsdiensten weten dat ze er op moeten letten. Maar terroristen doen vaak wat onvoorstelbaar lijkt: wie had kunnen voorspellen dat op 11 september 2001 in de VS een terroristische cel zou opstaan die tegelijkertijd vier vliegtuigen zou kapen en die in het World Trade Center en het Pentagon zou boren?

De volledige lijst met aanslagen staat op aivd.nl/aanslagen