Volledig scherm
© Archieffoto

764 Joden waagden sprong naar vrijheid uit dodentreinen

HolocaustHonderden Joden zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog ontsnapt uit de wagons die hen transporteerden naar vernietigingskampen als Treblinka en Auschwitz. De historica Tanja von Fransecky heeft dit ontdekt na vier jaar onderzoek en interviews rond de dodentransporten.

Volledig scherm
De wachttoren op het terrein van het voormalige Kamp Westerbork. © ANP
 
Ik bukte en dompelde mijn trui in de urine. Er dreven stukjes van uitwerpselen in de urine. Ik voelde me vernederd.
Leo Bretholz

Het is een onbekend hoofdstuk uit de geschiedenis van de Holocaust dat veel gedeporteerden uit de 'doodstreinen' zijn gevlucht en vaak ook door anderen - omwonenden - met gevaar voor eigen leven zijn gered.

'Ik had altijd gedacht dat de wagons vol waren bij vertrek en weer open gingen bij aankomst. Ik had niet het idee dat er veel in de tussentijd gebeurd kon zijn,' vertelt Fransecky in het Duitse weekblad Der Spiegel. 'Bovendien pasten ontsnappingen van deportatietreinen niet in het beeld van het weerloze Joodse slachtoffer.'

Urine
In haar onderzoek vertelt zij onder meer het verhaal van Leo Bretholz, die toentertijd 21 jaar oud was. Hij zat opgesloten in de dodentrein die hem naar Auschwitz zou brengen. Uren was hij bezig om beweging te krijgen in de ijzeren tralies van de veewagon. De inhoud van een latrine-emmer bood uitkomst.

De emmer stond in het midden van de overvolle wagon. Van stukken kleding werd een geïmproviseerd stuk touw gemaakt. Iemand stelde voor om de lappen stof te weken in de urine om zodoende meer grip te krijgen op de tralies. 'Ik bukte en dompelde mijn trui in de urine. Er dreven stukjes van uitwerpselen in de urine. Ik voelde me vernederd. Het was het meest walgelijke wat ik ooit had gedaan,' vertelde hij.

Samen met een vriend lukte het op deze manier de tralies te verbuigen en te ontsnappen. Leo Bretholz was de rest van de Tweede Wereldoorlog op de vlucht voor de nazi's . Hij overleed eerder dit jaar op 93-jarige leeftijd.

Volledig scherm
© Archieffoto

Westerbork
Een achtjarig meisje dat vlak langs de spoorlijn woonde van Westerbork naar Duitsland was in 1942 getuige van de vlucht van acht Joodse gevangenen; zes mannen en twee vrouwen. Een van deze vrouwen, verloor beide handen onder de wielen van de trein, maar het achttal was wel ontsnapt uit het dodentransport.

Tijdens vluchtpogingen brak meestal paniek uit onder de andere gedeporteerden in de wagon die vergeldingsacties van de Nazi's vreesden. Er was de Joden verteld dat ze allemaal doodgeschoten zouden worden als iemand ontsnapte. Ook was er bezorgdheid voor de kinderen en zieken en bejaarden tijdens de transporten. Als gezonde, sterke mannen zouden ontsnappen, wie zou dan voor de achterblijvers zorgen?

Volgens Fransecky worstelden vele ontsnapte Joden met dit dilemma. Hadden zij hun lotgenoten in gevaar gebracht? 'Het is een van de redenen waarom er zo weinig bekend is over de overlevenden van de dodentransporten. Zij zwegen liever over hun ontsnapping.'

Voor wie meer wil lezen: het boek van Fransecky is vorige maand verschenen: 'Flucht von Juden aus Deportationszügen in Frankreich, Belgien und den Niederlanden', Metropol Verlag, Berlin.