Alarm over slagkracht GGD weggehoond: ‘Bewindsman zei: ‘Infectieziekten zijn toch voorbij’’

Er is uitgebreid gewaarschuwd dat de Gemeentelijke Gezondheidsdiensten (GGD’s) niet klaar zouden zijn voor een pandemie, maar daar is niets mee gedaan. Door een falende GGD kon corona zich verder verspreiden in Nederland.

Dat blijkt uit maandenlang onderzoek van deze site naar GGD’s, waarvoor ruim honderd bronnen zijn geraadpleegd. Al sinds 2000 wordt in keiharde rapporten gewaarschuwd dat Nederland ‘onvoldoende is voorbereid’. Draaiboeken zijn ‘ondermaats’, opschaling ‘niet verzekerd’, terwijl omstandigheden die pandemieën veroorzaken ‘steeds nadrukkelijker aanwezig zijn’.

Het gevaar van infectieziekten is volgens meerdere (ex-)GGD-directeuren door de kabinetten-Rutte zwaar onderschat. ,,Bewindslieden vonden onze waarschuwingen belachelijk. ‘Infectieziekten zijn voorbij’, zei een bewindsman me letterlijk’’, verklaart Paul van der Velpen, 22 jaar directeur van drie GGD’s. Meermaals werden GGD-directeuren in persconferenties en Kamerbrieven verrast met nieuwe taken door minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge. De CDA-bewindsman werd op zijn beurt boos als de chaos bij de GGD hem overviel.

Liefst 21 van de 25 GGD’s hadden in 2015 onvoldoende artsen en/of verpleegkundigen infectieziektebestrijding, maar een rapport daarover belandde volgens co-auteur Jos van de Sande ‘in de la’. Het jarenlange hoofd infectieziektebestrijding bij GGD Hart voor Brabant beschrijft dat er ‘sausjes’ over zijn verbetersuggesties gingen. ,,GGD-directeuren wilden niet weten dat ze niet voldeden aan de formatie-eisen. In officiële verslagen staat nooit het naadje van de kous.’’

Onderbezetting leidde ertoe dat bron- en contactonderzoekers moeilijke onderzoeken ‘onder het kleed moesten vegen’. ,,Bruiloften met allochtonen zijn genegeerd, vanwege taalproblemen’’, bevestigen verschillende uitzendkrachten die uitbraken moesten helpen indammen. Zij kregen te horen: vul maar ‘thuis’ in als waarschijnlijkste besmettingslocatie, zodat zij een volgend dossier konden oppakken. Een nakijker toont hoe gegevens ‘boordevol fouten’ naar het RIVM gaan.

Het is een frisse voorjaarsdag in 2020 als een jonge medewerkster het kantoor binnenloopt van Paul van der Velpen, interim-directeur van de GGD Gelderland-Midden. Ze weet niet meer hoe ze verder moet. Van der Velpen beseft dat zij niet de enige is die op omvallen staat. ,,In het callcenter worden mensen verrot gescholden. Terwijl iedereen zich kapot werkt. En ’s avonds op tv zien we allemaal bijdehandjes die weten hoe het beter moet. Voor ziekenhuispersoneel wordt geapplaudisseerd, maar GGD’ers worden op hun kop gekakt. Jonge mensen, net gestart. Er waren momenten dat ik dacht: hoe krijgen we dit in de klauwen?’’

Sinds 2008 zitten de GGD’s op waakvlamniveau. Een epidemie bestrijden zit er dan niet in

Laurent de Vries,Oud-directeur van de GGD-koepel

Wat doen de GGD’s en wie is er de baas?
De GGD’s werken voor alle 352 gemeenten van Nederland. De regio’s waarin de GGD actief is, komen sinds 2008 overeen met de 25 veiligheidsregio’s waarin politie en brandweer samenwerken. Soms zit alleen de wethouder Volksgezondheid in het bestuur, soms ook de burgemeester. GGD-directeuren zijn verenigd in de landelijke koepelorganisatie GGD Ghor (Geneeskundige hulpverleningsorganisaties in de regio). André Rouvoet is voorzitter. Die koepel wordt in de wet niet genoemd. Oud-GGD-directeur Paul van der Velpen: ,,Formeel heeft Rouvoet dus niks te vertellen over de 25 GGD-directeuren.’’

De Wet publieke gezondheidszorg bepaalt dat infectieziektenbestrijding een taak is van GGD. Bij andere taken, zoals jeugdgezondheid, mag de gemeente zelf bepalen wie die uitvoert. Waar de ene GGD verantwoordelijk is voor mensen met verward gedrag of Veilig Thuis, is dit bij andere GGD’s niet zo. ,,Een lappendeken’’, zegt Van der Velpen. ,,De publieke gezondheid is in Nederland totaal verkruimeld. Er is geen slagkracht tijdens crises.’’

Als Roel Coutinho, de latere RIVM-voorman, in 1977 solliciteert bij de GGD, snappen collega-artsen er niets van. ,,Ze verklaarden me voor gek. Hoe kon ik mijn leven vergooien aan zoiets saais? De GGD was overbodig, mensen kregen toch geen polio of tbc meer? In de hiërarchie in de geneeskunde stonden specialisten bovenaan, daarna kwamen huisartsen. Onderaan bungelde publieke gezondheid.’’

Toch gaat Coutinho bij de GGD Amsterdam aan de slag als hoofd van de afdeling Volksgezondheid. Later volgt een kaalslag. CDA-minister Elco Brinkman maakt eind jaren 80 gemeenten, en niet langer het rijk, verantwoordelijk voor de GGD. Paul van der Velpen, die ruim 22 jaar aan het hoofd stond van drie GGD’s: ,,Het kabinet schoof alles naar gemeenten, zonder duidelijke eisen en zonder budget.’’

Met de komst van de Wet Publieke Gezondheid in 2008 krijgen GGD’s er taken bij voor het landelijk bestrijden van infectieziekten. Maar op last van de betrokken gemeenten - het was crisis - moesten alle 25 GGD’s zwaar bezuinigen. ,,GGD’s moesten echt bedelen’’, zegt ex-GGD-directeur en hoogleraar zorgfinanciën Richard Janssen. Coutinho: ,,Dat is het nadeel als je GGD’s onderbrengt bij gemeenten. Die kijken altijd: waar kan ik het met minder doen.’’ Van der Velpen: ,,In de acht jaar dat ik directeur was in Amsterdam, is 30 procent bezuinigd.’’

Keer op keer klinkt harde kritiek. Maar volgens experts gebeurde daar tijdens de kabinetten-Rutte niets mee. Noch minister Hugo de Jonge, noch zijn voorganger Edith Schippers (VVD), grijpt in, klinkt het. ,,Sinds 2008 zitten de GGD’s op waakvlamniveau’’, zegt oud-directeur van de GGD-koepel Laurent de Vries. ,,Een epidemie bestrijden zit er dan niet in. Alsof je tegen de brandweer zegt: de laatste tijd zijn er geen grote branden meer, laten we de boel maar afschalen.’’

Aanhoudend bezuinigen kan ernstige gevolgen hebben, concluderen toezichthouders. Al sinds 2000 wijst het ene na het andere snoeiharde rapport erop dat Nederland niet is voorbereid op een pandemie. Neem het inspectierapport ‘Staat van de Gezondheidszorg 2005’. Belangrijke draaiboeken zijn ‘ondermaats’ en ‘onvoldoende getest op wetenschappelijke deugdelijkheid en uitvoerbaarheid’. Mocht er een epidemie uitbreken, dan is ‘adequate opschaling niet verzekerd’. De slotsom: ‘Nederland is onvoldoende voorbereid op epidemieën met grote gevolgen voor volksgezondheid.’ Terwijl omstandigheden die zulke epidemieën veroorzaken ‘steeds nadrukkelijker aanwezig zijn’.

Ik herinner me hoe een grote stad voorstelde om de GGD op te heffen. Infectieziekten waren toch voorbij

Hans de Goeij,Directeur-generaal Volksgezondheid

Het rapport klinkt als de waarschuwing van iemand die na de coronapandemie terugreist in de tijd: ‘Door de grote toename van internationaal verkeer kan verspreiding van micro-organismen binnen korte tijd over grote delen van de wereld plaatsvinden.’ ‘De noodzakelijke technische infrastructuur, zoals een geschikte database voor grootschalige bron- en contactopsporing, ontbreekt.’ En, waarschuwt de toezichthouder, bij infectieziektebestrijding is opschaling van belang bij vaccinaties.

Het zijn de jaren waarin Hans de Goeij, jarenlang actief als GGD-directeur, is opgeklommen tot directeur-generaal Volksgezondheid. In diverse publicaties waarschuwt deze topambtenaar voor de gevolgen van de afkalving. Voelde hij zich een roepende in de woestijn? ,,Breek me de bek niet open’’, zegt hij. ,,Ik herinner me hoe een grote stad voorstelde om de GGD op te heffen. Infectieziekten waren toch voorbij.’’ De situatie verergerde door de Mexicaanse griep, stelt De Goeij. Wereldwijd kostte die ruim 18.000 mensenlevens, in Nederland circa zestig, minder dan een gewone griep. ,,Achteraf werd ons verweten dat 40 miljoen onnodig was uitgegeven. Als we daarna waarschuwden voor een epidemie, klonk het steeds: ‘ah, net als bij de Mexicaanse griep, zeker’.’’

Als op 28 januari in China 106 mensen zijn gestorven en wereldwijd vierduizend mensen zijn besmet, bestempelt het Nederlandse kabinet Covid-19 tot A-ziekte. Daarmee valt het onder verantwoordelijkheid van minister De Jonge en is er ineens wél geld. ,,Dat klinkt mooi, maar dat zorgt niet meteen voor meer mensen’’, benadrukt Van der Velpen. Een arts infectieziekten opleiden duurt vier jaar, ná de opleiding tot basisarts. Op 28 februari - slechts één dag nadat een man uit Loon op Zand als eerste Nederlander positief is getest - is de GGD al overvraagd. Bij de GGD Hart voor Brabant, dan Nederlands grootste brandhaard, is vrijwel direct tekort aan alles: van voldoende toegangssleutels tot menskracht voor weekenddiensten.

In een spoedberaad van infectieziektebestrijders, is de paniek groot, blijkt uit verslagen. Korte staccato zinnen tonen chaos. ‘Overzicht is kwijt.’ Het eindoordeel over die sessie beslaat vijf woorden: ‘Team redt het niet meer!!!!’

De week daarop volgen de eerste ziekenhuisopnames in de regio Rotterdam. Een betrokken arts-microbioloog weet het nog precies. ,,Tussen tien en elf uur ’s avonds wilde ik onze allereerste coronapatiënt melden. We riepen als ziekenhuis ons crisisteam bijeen en wachtten op instructie van de GGD. Pas rond middernacht kreeg ik de GGD-arts aan de lijn. Die zei: ‘Weet u wel dat het nacht is? We bellen morgen wel terug.’ Twintig mensen luisterden mee. Wij werden totaal aan ons lot overgelaten. We hebben het er nog wel eens over hoe volstrekt krankzinnig dat was.’’

Na twintig jaar uitknijpen is de GGD een uitgeperste citroen. Er is zolang bezuinigd dat je er - wanneer er echt rottigheid is - gewoon niks aan heb

Een betrokken arts-microbioloog

Het bleek geen incident. ,,In het begin moesten we elk geval direct melden, maar kregen we de GGD heel lastig te pakken. ’s Nachts sprak de portier meestal: ‘Die ligt te slapen.’ Complete ruzies hadden we erover. Overdag belde ik boos de GGD: ‘Jullie werken blijkbaar van acht tot vijf en daarna doe je niks meer!’’’ Die mentaliteit wordt volgens hem mede veroorzaakt door de belabberde beloning van GGD-artsen. ,,Je werkt bij de GGD óf uit enorme gedrevenheid, óf je doet het omdat je nergens anders aan de bak komt. Jammer genoeg lopen er bij de GGD ook mensen rond van de laatste categorie. Na twintig jaar uitknijpen is de GGD een uitgeperste citroen. Er is zolang bezuinigd dat je er - wanneer er echt rottigheid is - gewoon niks aan hebt.’’

Volgens experts duurde het veel te lang voordat bron- en contactonderzoek in Nederland op gang kwam. ,,In maart en april was Duitsland daar al volop mee bezig’’, weet veldepidemioloog Amrish Baidjoe, een van de weinige Nederlanders met uitgebreide ervaring met ziekte-uitbraken. ,,Duitsland leidde massaal mensen op. Binnen 48 uur zaten vacatures voor containment scouts vol.’’ Volgens Baidjoe is het verhaal van Suzanne geen uitzondering, maar toch vreemd. ,,Geen bron- en contactonderzoek kan leiden tot escalatie. Verspreiding blijft onder de radar, een cluster zie je dan als het te laat is.’’

Zelfs een patiënt die in China was geweest mét luchtwegklachten, kreeg van de GGD geen test. Meerdere nachten lag ik wakker

Arts op de spoedeisende hulp

Nederlandse GGD’s werken volgens experts zo dicht tegen schaarste aan, dat die in de eerste maanden totaal zijn overlopen. ,,Er was simpelweg geen capaciteit’’, aldus Baidjoe. ,,Pas in juni kwam bron- en contactonderzoek op gang.’’ Een handjevol bron- en contactonderzoekers werkte volgens een betrokken GGD-arts keihard, ‘maar het duurde vijf maanden voor de achterstand was ingehaald’.

Ook testen bleven vaak uit. In het voorjaar loopt een zwaar getroffen Gelders verpleeghuis er tegenaan dat de GGD coronatesten weigert. Een verpleeghuisdirecteur: ,,Ik heb geleerd om om de GGD heen te werken.’’ Volgens een arts op de spoedeisende hulp hield de GGD zich weliswaar aan de richtlijnen, maar had die toen mans genoeg moeten zijn om af te wijken van het protocol. ,,Toen officieel nog geen corona in Nederland was, had ik een heel sterk vermoeden dat een patiënt besmet was. Hoe ik het ook probeerde, ik kreeg geen test. Zelfs een patiënt die in China was geweest mét luchtwegklachten, kreeg van de GGD geen test omdat die geen koorts had. Meerdere nachten lag ik wakker: mijn god, ik hoop niet dat de hele regio besmet raakt.’’

Nederland probeert de testachterstand in te halen. In mei stelt minister De Jonge in een persconferentie dat iedereen met klachten vanaf 1 juni getest kan worden. Sjaak de Gouw, die als voorzitter infectieziektebestrijding bij de landelijke GGD uitgroeide tot boegbeeld, geeft later toe dat hij door die boodschap is verrast. Als De Gouw een paar dagen later in het Catshuis moet uitleggen hoe de GGD’s dit gaan aanpakken, is de titel van zijn presentatie: ‘Een grote uitdaging, die we samen gaan waarmaken’.

Bij de lancering van het landelijke afsprakennummer op 1 juni, kan de lijn honderdduizenden telefoontjes niet aan. Een maand later erkent De Gouw nog een nederlaag. Hij geeft aan dat er te weinig bronnen worden achterhaald, zodat er geen goed landelijk beeld te zien is. Dat verontrust veldepidemioloog Arnold Bosman. ,,Om het virus in te kunnen dammen, is zicht hierop juist broodnodig. Anders kun je ook geen centrale regie voeren.’’

Gebrek aan regie wordt ook pijnlijk duidelijk na de persconferentie op 6 augustus 2020. De Jonge zegt dan dat ‘we dankzij bron- en contactonderzoek vuurtjes snel uit kunnen trappen’. Nog geen 24 uur later maken de GGD Amsterdam en Rotterdam bekend het bron- en contactonderzoek uit te kleden. Door die boodschap wordt De Jonge compleet overvallen. Hij kookt van woede.

Omgekeerd worden GGD-directeuren ook meermaals verrast door zijn aankondigingen. ,,Ook al was er vooraf intensief contact tussen GGD’s en , in de persconferentie hoorden we dan ineens dingen die niet waren afgesproken’’, verklaart Van der Velpen. Een collega-directeur: ,,In Kamerbrieven stonden beloftes terwijl daar in onze beleving nog over gesproken moest worden. Wij moesten het dan weer oplossen.’’ Als De Jonge - zonder medeweten van GGD-directeuren - aankondigt op welke dag het vaccineren start, vallen hun monden open van verbazing.

De halve tent van een feestcafé was besmet. Pas nadat die uitbraak overging op de voetbalclub en het nieuws haalde, is een groot onderzoek gestart

Paul,Tijdelijk medewerker van de GGD

Volgens deskundigen komt dit doordat zelfs nu niet duidelijk is wie de leiding heeft. Dat blijkt ook als het ‘redteam’, een club van onafhankelijke experts, op 13 augustus om tafel gaat met minister De Jonge en zijn hoogste ambtenaar. Bosman: ,,Wij vroegen aan De Jonge en secretaris-generaal Erik Gerritsen: ‘Wie is de baas van de GGD?’ Tot mijn grote verbazing keken zij elkaar aan en herhaalden zij de vraag.’’ Volgens de wet kan de minister aanwijzingen geven aan de voorzitter van de veiligheidsregio en die kan vervolgens de eigen GGD aansturen. In ‘oorlogstijd’ moet de minister de touwtjes in handen krijgen, vinden experts als Bosman en De Vries.

Ook al is in die maand augustus het aantal besmettingen relatief laag, bij bron- en contactonderzoek loopt het nog steeds niet soepel. Tijdelijk medewerker Paul, die zijn achternaam liever niet gepubliceerd ziet: ,,Een goed voorbeeld is een corona-uitbraak in een feestcafé in Montfoort. De halve tent was besmet.’’ Toch horen veel feestgangers niks van de GGD en blijven niet binnen. ,,Pas nadat die uitbraak overging op de plaatselijke voetbalclub en het nieuws haalde, is een groot onderzoek gestart.’’

‘Makkelijk’ te achterhalen uitbraken worden volgens verschillende medewerkers eerder opgepakt. Contactonderzoeker Brenda: ,,Nadat een boete voor een Utrechts restaurant de media haalde, is daar zelfs op geproost. Met één ‘voorbeeldcasus’ wilde de GGD iedereen bangmaken. De burgemeester kwam zelfs kijken hoe goed contactonderzoekers dat in kaart brachten. Maar bruiloften met allochtonen werden genegeerd, vanwege taalproblemen.’’

Ik ben bang dat het niet nabellen van buitenlandse bruiloften tot meer zieken en doden heeft geleid

Paul,Medewerker bron- en contactonderzoek

Ook bij het vrijdagmiddaggebed in de moskee zou het devies zijn: we praten er niet over. De aanleiding daarvoor was puur praktisch, zeggen onderzoekers. ,,Er werd pragmatisch gedacht: dit lukt toch niet.’’ Contactonderzoekers vrezen dat mede daardoor relatief veel mensen met een migratieachtergrond corona kregen. Paul: ,,Als je iets laat doorwoekeren, stopt het niet. Ik ben bang dat het niet nabellen van die buitenlandse bruiloften tot meer zieken en doden heeft geleid.’’ Het doet medewerkers denken aan de toeslagenaffaire. ,,Ali’s en Fatima’s zijn anders behandeld dan Henk en Ingrid.’’

Uitzendkrachten draaien voor 12 euro per uur overuren om zonder hulp moeilijke gesprekken met Covid-patiënten te voeren

Arnold Bosman,Veldepidemioloog

Eind augustus is bepaald dat de enorme hoeveelheid uitzendkrachten die intussen is ingehuurd voor bron- en contactonderzoek alleen contacten van besmette patiënten mogen bellen. Insiders bevestigen echter dat uitzendkrachten tot op de dag van vandaag - niet gehinderd door enige kennis - coronapatiënten van adviezen voorzien. Het menselijk leed dat daarachter schuilgaat, raakt uitzendkracht Brenda. ,,Een besmette man had het er moeilijk mee dat hij niet naast zijn besmette vrouw mocht slapen, die ook al kanker had. Maar dat was niet nodig!’’ Veldepidemioloog Bosman: ,,Uitzendkrachten draaien voor 12 euro per uur overuren om zonder hulp moeilijke gesprekken met Covid-patiënten te voeren.’’ Ook is er kritiek op de kwaliteit van tijdelijke krachten.

Brenda is één van de weinige uitzendkrachten die jarenlang bij grote instanties heeft gewerkt. Omdat er te veel mis gaat bij het vastleggen van informatie vraagt de manager haar in het najaar om het nakijken te structureren. Ze schrikt. Afgeronde bron- en contactonderzoeken die ze bekijkt voordat ze naar het RIVM gaan, staan boordevol fouten. Doordat ze alle fouten per mail opstuurt, onderbouwd met bijlagen, kan ze die nog tonen. ,,Sommige formulieren bleken leeg. Daar was helemáál niet achteraan gebeld.’’

Als ik de premier hoor zeggen dat de meeste besmettingen thuis plaatsvinden, denk ik: ja ja... Die gegevens zijn helemaal niet betrouwbaar

Brenda,Uitzendkracht bij de GGD

Het stoort bron- en contactonderzoekers nog het meest dat zij aangespoord worden om te constateren dat patiënten het virus ‘thuis’ opliepen. Paul: ,,Er werd gezegd: zet maar ‘thuis’ neer als waarschijnlijke besmettingslocatie. Terwijl het net zo goed op iemands werk kon zijn. Bij ‘thuis’ kun je simpel vaststellen dat partner en kind niks hebben. En op naar het volgende dossier.’’ Brenda vult aan: ,,Als ik de premier op persconferenties hoor zeggen dat de meeste besmettingen thuis plaatsvinden, denk ik: ja ja... Die gegevens zijn helemaal niet betrouwbaar.’’

In de herfst schiet het Nederlandse bedrijfsleven de GGD te hulp om testcapaciteit op te schroeven. Onder aanvoering van werkgeverskoepel VNO-NCW stampt een consortium van bedrijven als Shell, ASML, KLM en Randstad zeven XL-sneltestlocaties uit de grond. Betrokkenen schrikken van de stand van zaken. ,, Bij de start van het project was er bijna niets. Geen veld, of een leegstaande loods of hal.’’

Achter de schermen wordt gehakt gemaakt van de GGD, terwijl defensie - die de hulpactie coördineert - op het schild wordt gehesen. Shell’er Edith van Dijk: ,,De rol van defensie in dit project was cruciaal.’’ Alleen de XL-teststraat in Arnhem-Nijmegen sluit alweer een paar weken na opening, omdat die omgebouwd zou moeten worden voor snellere testresultaten. ,,Daar doe je natuurlijk al dat werk niet voor’’, betreurt een betrokkene die stelt dat er ‘onvoldoende afstemming’ was tussen het ministerie, VNO-NCW en de GGD. ,,Ik merkte dat er weerstand was bij de GGD omdat die het niet op hun eigen manier kon doen. Het is in het maatschappelijk belang dat zoveel mogelijk mensen getest worden, dat lijkt de lokale GGD te vergeten.’’

Het ‘op eilandjes werken’ door GGD’s wordt door velen verguisd. ,,Als een coronapatiënt in Utrecht woont, maar zich in Amsterdam laat testen, nemen geen van beide GGD’s contact op. ‘Dat is het zwarte gat, laat dat maar zitten’,’’ krijgt een medewerker te horen. Nadat een besmet persoon met Transavia naar Spanje vloog, ging geen signaal naar de GGD Kennemerland, die deze gegevens verzamelt. Brenda: ,,Het kabinet kan dan zeggen dat niemand tijdens een vliegreis besmet raakte, maar brandhaarden komen zo ook nooit aan het licht.’’

Het  ‘hoofdpijndossier’ ict is daar mede debet aan. GGD’ers balen dat het ministerie nooit fatsoenlijke infrastructuur financierde. Volgens een GGD-arts, die zich groen en geel ergert aan de software waarmee gewerkt wordt, is ‘CoronIT gemaakt door een stel amateurs’. Deze arts noemt dit een ‘matig marginaal programmaatje wat de ruggengraat moet zijn, om informatie vandaan te halen’.

Op drukke dagen vliegt het systeem er gewoon uit. Ook wel eens een uur of twee. Dan sta je uit je neus te eten

Uitzendkracht

Ook medewerkers die met HP Zone werken, het computerprogramma dat wordt gebruikt door alle 25 GGD’s, op basis waarvan het RIVM de dagelijkse besmettingscijfers meldt, herkennen dat. ,,Op drukke dagen vliegt het systeem er gewoon uit. Ook wel eens een uur of twee. Dan sta je uit je neus te eten.’’ Een leverancier van uitzendkrachten: ,,Zoveel storing is bij geen enkele andere werkgever voorgekomen.’’ Waar de inspectie in 2005 al wees op het gebrek aan goede databases, concludeert de toezichthouder in maart 2021 wederom: ‘Goed functionerende ict-systemen zijn cruciaal. De inspectie ziet hier grote knelpunten.’

Nederland begint op 6 januari 2021 als allerlaatste EU-land met vaccineren. Ook voor deze extreem trage start wordt ict aangewezen als ‘bottleneck’. Roemenië, Hongarije en Bulgarije zijn ons voor. Waar de ziekenhuizen na twee dagen 15.000 vaccinaties zetten, stokt de teller bij de GGD op veertig. Coutinho noemt het ‘vrij verbijsterend en beschamend’. ,,Wij beschermen mensen later tegen de ziekte en daardoor gaat de overbelasting van de zorg langer door. Dit kost levens.’’

Volgens oud-GGD-voorman Laurent de Vries is ‘de vaccinatie logistiek van de GGD niet het echte probleem’. ,,Er zijn voldoende prikkers. Er zijn gewoonweg te weinig vaccins ingekocht.’’ Hugo de Jonge had volgens hem nooit mogen afwijken van ‘het zeer duidelijke advies van de Gezondheidsraad’, om eerst ouderen en kwetsbaren te vaccineren. ,,Maar hij bleek gevoelig voor actieve lobby’s van ziekenhuizen en ic’s. Daardoor ging alles schuiven.’’

Volgens voorzitter van de landelijke GGD Ghor André Rouvoet komt dit doordat GGD’s pas op 1 december hoorden dat zij in januari moesten starten met prikken. Maar dat de GGD het heft in eigen handen had kunnen nemen, blijkt uit het in 2016 gepubliceerde GGD-rapport ‘Publieke gezondheid borgen’. Hierin staat dat GGD-directeuren ‘in acute situaties’ ‘professionele regie’ moeten voeren op ‘vaccinatieprogramma’s bij een grieppandemie’. Een jaar eerder waarschuwde de inspectie al: ‘GGD’s oefenen te weinig met uitbraken van infectieziekten en massavaccinaties’. ,,Van belang is het doen van grotere oefeningen, maar kleinere oefeningen zijn ook nuttig. Deze situatie acht de inspectie zorgelijk.’’

Het piept en het kraakt en het was allemaal voorspeld. Het stond in rapporten en werd geroepen door bezorgde ambtenaren. Maar volgens oud-GGD-directeur Van der Velpen was het hoogste niveau er simpelweg niet ontvankelijk voor, omdat het niet voelde als een urgent probleem. ,,Bewindslieden vonden die waarschuwingen belachelijk. ‘Infectieziekten zijn voorbij’, zei een bewindsman letterlijk tegen mij. Op het ministerie was maar een handjevol mensen als Hans de Goeij nog met infectieziektebestrijding bezig. Zij werden gezien als de gekkies van het ministerie.’’

Binnen de GGD was er ook zo’n ‘gekkie’: Jos van de Sande. Hooggeplaatste GGD’ers omschrijven hem als ‘iemand die met de vuist op tafel durfde te slaan’, en problemen voorzag. Van de Sande, jarenlang hoofd infectieziekten voor de GGD Hart voor Brabant, schreef in 2015 in opdracht van de landelijke GGD-koepel een plan van aanpak voor het verbeteren van infectieziektebestrijding. In het rapport legt hij de vinger niet op één, maar op alle zere plekken. Zo staat er hoe 21 van de 25 GGD’s op infectieziektebestrijding minder artsen en verpleegkundigen hebben dan minimaal vereist.

Gezamenlijk hadden de GGD’s minstens 88 artsen in dienst moeten hebben. Het waren er 55, inclusief parttimers. Wat er met zijn rapport gebeurde? Van de Sande lacht schamper. ,,In de la verdwenen! Al heb ik het de laatste tijd regelmatig uitgedeeld aan mensen.’’ De inspectie was volgens Van de Sande niet blij met zijn rapport. ,,Mensen herkenden zich er niet in, ze dachten: zo erg is het nou óók weer niet.’’ En dat terwijl het rapport voor publicatie nog werd aangepast op verzoek van de GGD-directeuren. Van de Sande: ,,Nadat mijn collega en ik het rapport schreven, zijn er nog allerlei sausjes overheen gegaan. De directeuren wilden niet weten dat ze niet voldeden aan formatie-eisen. Binnen de GGD worden dingen met de mantel der liefde bedekt.’’

En zo ontstond na dertig jaar bezuinigen en genegeerde waarschuwingen de situatie dat de gezondheidsdiensten in ons land niet klaar waren voor iets dat onherroepelijk zou gebeuren: een pandemie. En tóen het misging, kregen de mensen die er werkten, de schuld. Wie er verantwoordelijk is voor dat falende beleid? Arts-microbioloog van het Groningse UMCG Alex Friedrich: ,,Het is de schuld van degenen die ervoor zorgden dat de GGD’s geen enkel vet meer op de botten hadden. De verantwoordelijkheid daarvoor ligt bij iedereen die heeft meebeslist om deze publieke instelling niet sterk te maken voor het geval dat nodig zou zijn.’’

Voorzitter André Rouvoet van de GGD Ghor in reactie op dit artikel: ,,We herkennen de complexe bestuurlijke context waarin wij zitten en de enorme bezuinigingen op de GGD’en vele jaren achtereen. De voorbeelden over hoe wij het afgelopen jaar gewerkt zouden hebben, doen op geen enkele manier recht aan de 24/7- inzet van tienduizenden medewerkers die corona onder controle proberen te krijgen. Er is het nodige geleerd en verbeterd het afgelopen jaar. Dat leidde ertoe dat er door de GGD’en tot nu toe meer dan 10 miljoen testafnames zijn gedaan, meer dan 2 miljoen vaccinaties, circa 1,2 miljoen contactonderzoeken en er al meer dan 100 vaccinatielocaties (opschalend naar 150) en 245 testlocaties zijn. Over een maand hebben de GGD’en de capaciteit van 1,5 miljoen prikken per week. En dit náást de gewone werkzaamheden op het brede terrein van de publieke gezondheid. Kortom: ondanks de bezuinigingen een mega-prestatie!’’

Deze reconstructie is gebaseerd op gesprekken met ruim honderd betrokkenen van binnen en buiten de GGD: medewerkers van callcenters, (ex-)bron- en contactonderzoekers, GGD-artsen, huidige en voormalige GGD’ers, onder wie directieleden; coronapatiënten, huisartsen, specialisten, ziekenhuisbestuurders, leden van het Outbreak Management Team en kabinetsadviseurs. Naast tientallen deels vertrouwelijke rapporten zijn mede dankzij de Wet Openbaarheid van Bestuur nog zo’n vierhonderd documenten geraadpleegd

De Onderzoeksraad voor de Veiligheid (OVV) zal na de crisis ‘alle aspecten van de aanpak en ieders rol hierin evalueren’, reageert het ministerie van VWS. Het ministerie wijst erop dat ‘de GGD’s al ruim een jaar in crisisstand staan. ‘Zij leveren een prestatie van formaat. Natuurlijk kunnen dingen anders en beter, maar laten we de tienduizenden mensen in de frontline bovenal dankbaar zijn.’

Wil jij ons een tip geven of weet je meer over een misstand? Dan kun je ons een berichtje sturen via WhatsApp of Signal op: +31615377185. Je kunt ook mailen naar tips@ad.nl of tippen via Publeaks. Via al deze kanalen kun je ons anoniem tippen. Je gegevens nemen we in vertrouwen in behandeling volgens ons privacystatement.