Volledig scherm
Michiel de Ruyter © AD

Als held kun je maar beter niet uit Nederland komen

VideoHun prestaties kunnen nog zo groot geweest zijn, helaas voor de Hollandse Helden komen ze uit het land dat nuchterheid als nationaal kenmerk heeft. En dat merk je in de wijze waarop wij met onze helden uit het verleden omgaan, betoogt expert Lotte Jensen. 'Een land heeft historische helden nodig.'

Volledig scherm
© AD

De vraag is: over welke Nederlandse held van nu wordt over pakweg 200 jaar nog geschreven en gepraat? Het kraakt in de hersenpan van neerlandica en filosofe Lotte Jensen (43), haar antwoord volgt aan het einde van dit artikel. Het gaat de komende weken in de zaterdagkranten veel over de Hollandse Helden uit het verleden: niet alleen brengt de krant een Zilveren Boekjes-reeks over die helden uit, de volgende 5 weken bespreken we ook een roemrucht Nederlands idool met z'n hedendaagse evenknie.

Onderzoek
Maar eerst de aftrap: hoe doen 'we' het eigenlijk, op het gebied van heldenverering? En vooral: waarom is het eigenlijk belangrijk, om onze eigen helden goed te kennen? Jensen, universitair hoofddocente historische Nederlandse letterkunde aan de Nijmeegse Radboud Universiteit, is dé specialist op het gebied van historische heldenverering. Ze deed er onderzoek naar en schreef een boek over het onderwerp.

Michiel de Ruyter

Quote

Nu is er wel veel meer interesse in onze eigen helden, want ik was bepaald niet de enige die naar die film ging

Lotte Jensen, universitair hoofddocente historische Nederlandse letterkunde
Volledig scherm
Lotte Jensen © Koen Verheijden

Nieuwsgierig trok ze een begin dit jaar naar de bioscoop om Michiel de Ruyter te zien - de film over de historische zeeheld. In die ene film kwam voor haar zo veel samen op het gebied van heldenverering in Nederland. Aan de ene kant dit: ,,Een jaar of 30, 40 geleden, wat dichter op de Tweede Wereldoorlog dus, had zo'n film niet kunnen worden gemaakt. Dat zou te veel naar nationalisme rieken en dat kon in die tijd helemaal niet. Nu is er wel veel meer interesse in onze eigen helden, want ik was bepaald niet de enige die naar die film ging.''

Het licht dimde, de film begon. Tijdens de voorstelling hoorde Jensen in de bioscoopzaal sommige bezoekers proesten vanwege het over-de-top-gehalte van de productie. ,,Dat zal je in veel andere landen toch niet gebeuren, dat het voor veel mensen wel een onsje minder mag met de heldenverering. Neem Amerika, daar kunnen de nationale idolen niet heldhaftig en heroïsch genoeg in boeken en films terugkomen.''

Nationalisme
Het is, stelt Jensen, die aloude Nederlandse nuchterheid die ook hier onverbiddelijk de kop opsteekt. Bedankt voor je meesterlijke prestaties in het verleden, Hollandse Held, maar je komt nu eenmaal uit doe-maar-gewoon-dan-doe-je-al-gek-genoeg-land. Aan de ene kant is dat goed, vindt Jensen. ,,Want zo worden de helden van toen ook niet misbruikt door de politici van nu, om een gevaarlijk soort nationalisme te kweken.'' Maar: ,,Nationale helden zijn ontzettend belangrijk. Om een saamhorigheid, gemeenschapszin te kweken. En een collectieve bewustwording van ons verleden bovendien.''

Charles de Gaulle

Quote

In Frankrijk is het ondenkbaar dat je niet in aanraking komt met het werk van Voltaire

Lotte Jensen, universitair hoofddocente historische Nederlandse letterkunde
Volledig scherm
Erasmus © AD

In de landen om ons heen wordt het historische heldendom veel groter uitgevent. Probeer in Frankrijk maar eens een stad, dorp, gehucht te vinden zonder Rue Charles de Gaulle of Jean Jaurès. Tuurlijk, wij hebben het Vondelpark, de Erasmusweg en het Leeghwaterplein, maar zeker niet in elke gemeente.

Jensen: ,,Maar wat ik veel kwalijker vind is dat de schooljeugd de boeken van Joost van den Vondel niet meer leest. In Frankrijk is het ondenkbaar dat je niet in aanraking komt met het werk van Voltaire. In Engeland krijg je Shakespeare op school. Natuurlijk lees je Shakespeare, geen twijfel over mogelijk. Bij ons is het onderwijs heel erg gericht op beroepskeuze en het vergaren van economische kennis. En dit is kennis die misschien niet nuttig is in economisch opzicht, maar essentieel in de algemene vorming. We vergeten ons culture erfgoed te waarderen.''

Dat de meeste hoofdpersonen uit de Zilveren Boekjes-reeks van deze krant in de Gouden Eeuw de held uithingen, verbaast Jensen geenszins. ,,Allereerst was het natuurlijk ook een grootse tijd voor het land. Maar met name in de 19de eeuw is een hang naar de Gouden Eeuw ontstaan. Zo van: was het nog maar zoals toen, met het succes dat ons land toen had.''

Automatisme

Quote

Wetenschap is een neutraal, veilig terrein, waar je uitzonder­lij­ke prestaties kunt bereiken, zonder dat er idolatrie aan kleeft

Lotte Jensen, universitair hoofddocente historische Nederlandse letterkunde
Volledig scherm
Rembrandt © AD

Juist in die tijd kwam het gedweep met helden in Nederland tot een hoogtepunt, ontdekte Jensen. ,,De Franse overheersing was net voorbij, koning Willem I zat op de troon en juist in de periode was vaderlandsliefde een automatisme. Ook voor de schrijvers, die graag mochten overdrijven. De helden uit de gouden eeuw werden bovenmenselijke, bijna goddelijke, eigenschappen toegedicht. En ook kregen ze allerlei eigenschappen mee die in hun eigenlijke leven geen rol speelden, maar in die tijd juist wel. Dat zie je altijd in de heldenverering. In het Nederland van de 19de eeuw was deugdzaamheid een groot goed. En dus werd Michiel de Ruyter niet alleen beschreven als een dappere zeeheld, maar ook als een goede huisvader.''

,,Nu is De Ruyter bij uitstek een interessante nationale held, omdat hij later ook door allerlei groeperingen is gebruikt als rolmodel. Hij werd geclaimd door de patriotten in hun strijd tegen de orangisten, maar in de vorige eeuw ook door de NSB. En recentelijk heeft ook Geert Wilders zich als De Ruyter laten portretteren. En allemaal dichtten ze hem de eigenschappen toe die ze zelf heel belangrijk vinden.''

André Kuipers
Terug naar de beginvraag: welke held van nu kennen onze nazaten over 200 jaar nog? Ha, daar heeft ze 'm: ,,André Kuipers, de astronaut. Wetenschap is een neutraal, veilig terrein, waar je uitzonderlijke prestaties kunt bereiken, zonder dat er idolatrie aan kleeft. Iemand als Pim Fortuyn is daar veel te uitgesproken voor geweest, dat was een te controversieel persoon.

,,En om een heel andere held te noemen: Johan Cruijff. Over hem zal dan ook zeker nog worden gesproken en geschreven. Niet over al die bestuurlijke perikelen bij Ajax waardoor hij de laatste jaren zo controversieel is geworden, maar louter vanwege zijn prestaties op het voetbalveld. Want die staan voor iedereen - vriend en vijand - buiten kijf.''

Bestel de boekjes via www.ad.nl/hh

Algemeen Dagblad gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement