Volledig scherm
Complotdenkers demonstreren voor de 'waarheid' na de aanslagen op de Twin Towers in New York © Wikipedia

'Complotdenkers zijn vaak echte sekteleidertjes'

Na iedere ramp duiken ze weer op. Ook na de vreselijke aanslagen in Parijs. De complotdenkers. Zij zien in iedere heftige gebeurtenis een complot van de overheid of 'de elite' om hun wil op te leggen aan de burger. Maar hoe denkt een complotter eigenlijk? En waarom?

Quote

Het zijn vaak mensen met een lage sociale status die aandacht zoeken

Jan Willem Nienhuys, Stichting Skepsis

Na de vreselijke aanslagen in Parijs doken de complotdenkers op de vele vragen. Hoe kan het dat een terrorist een paspoort verliest? Waren de slachtoffers geen acteurs? Hoe kan het dat alle media exact dezelfde toon gebruiken? Al snel circuleerden foto's op het internet die moesten bewijzen dat 'de elite' bij alle rampen dezelfde acteurs gebruikt om hun verborgen agenda vorm te geven en chaos en ellende te verspreiden.

Dat complotdenkers slechts een klein groepje vormen, is een achterhaalde gedachte. Websites over complotten hebben een grote schare fans die trouw alles lezen. Een recent filmpje op YouTube over het complot rond de aanslagen in Parijs is al bijna 300.000 keer bekeken.
 
Aandacht
Volgens secretaris Jan Willem Nienhuys van Stichting Skepsis (de organisatie die kritisch kijkt naar 'buitengewone' beweringen) draait complotdenken vooral om aandacht. ,,Mensen die complotten verspreiden zijn allemaal kleine sekte-leidertjes. Vaak zijn het mensen met een lage sociale status die op deze manier aandacht zoeken. Ze zijn soms maatschappelijk teleurgesteld en zoeken naar een groter plan of grotere macht, iets waardoor ze anderen de schuld kunnen geven van hun falen.''

Hardnekkig
Nienhuys benoemt de enorme hardnekkigheid waarmee complotdenkers blijven geloven in het onmogelijke. Zoals bij mensen die denken dat vliegtuigen in de lucht stoffen verspreiden om onze psyche te beïnvloeden, de zogenaamde chemtrails. ,,Er bestaan helemaal geen stoffen die op die hoogte en met die verneveling enig effect kunnen hebben. Laat staan dat het mogelijk is dat zo veel mensen die betrokken zouden zijn bij die verneveling allemaal hun mond er over houden. Maar ze blijven er in geloven.''

Joden
De voorzitter van stichting Skepsis wil wel waarschuwen voor het gevaar van complotdenken. ,,Het is zeker niet ongevaarlijk. Kijk naar het complot dat er in de jaren '30 voor zorgde dat miljoenen Duitsers het wel een goed idee vonden om het gevaar van de joden te bestrijden.''

Psycholoog en universitair docent Jan-Willem van Prooijen van de Vrije Universiteit van Amsterdam doet onderzoek naar complotdenken. ,,Je kon er de klok op gelijk zetten na de aanslagen in Parijs. Dezelfde avond waren ze al op het internet geplaatst. Complotdenken heeft alles te maken met gevoelens van dreiging. Met ons gevoel van veiligheid. Mensen willen verklaren en begrijpen en sommige mensen hebben daarbij nu eenmaal een sterk gevoel van wantrouwen.''

Gekken
Van Prooijen wil de groep complotdenkers niet meteen psychologiseren. ,,Verspreiding hangt wel samen met lager zelfvertrouwen en een lage status. Maar sommige theorieën worden door een groot deel van de bevolking aangehangen. Complotdenkers zijn geen gekken. Daarvoor zijn het er te veel.''

Ook Van Prooijen ziet wel het gevaar: ,,Het kan het vertrouwen in de democratie ondermijnen en het kan ook tot geweld leiden,
we weten dat complotdenken samenhangt met radicalisering. Complotdenkers zijn vaak of extreem links of extreem rechts. En wat je denkt, stuurt nu eenmaal je gedrag. Het kan kwaad in de zaken die een keuze sturen, in de persoonlijke gezondheid bijvoorbeeld. Als jij denk dat de farmaceutische industrie knoeit met vaccinaties, dan laat je je niet vaccineren.Maar het ondermijnt ook het vertrouwen in de rechtsstaat en de democratie.''

Quote

Hitler heeft de holocaust voor een belangrijk deel verkocht aan de hand van een complot

Jan-Willem van Prooijen, UvA

Hitler
Ook Van Prooijen noemt de Tweede Wereldoorlog als extreem voorbeeld waar complotdenken toe kan leiden. ,,Hitler heeft de holocaust voor een belangrijk deel verkocht aan de hand van het complot dat de joden verantwoordelijk waren voor het verlies in de Eerste Wereldoorlog.''

Opvallend genoeg blijkt uit Brits onderzoek dat complotdenkers zelf vaak een lage moraal hebben. Volgens de Universiteit van Kent dromen complotters er vaak zelf van om als machthebber de burgers te belazeren. Volgens de onderzoekers Karen Douglas en Robbie Sutton treedt bij complotdenkers 'psychologische projectie' op, de neiging om de eigen houding toe te dichten aan anderen. Uit het onderzoek bleek dat mensen met een 'lagere' moraal eerder aanhanger van een complottheorie zijn dan mensen die van nature eerlijk zijn.  De overtuiging 'ze hebben het gedaan' blijkt dan vaak ingegeven door de perceptie 'ik zou het doen'.

Volgens de Britse psycholoog Patrick Lehman, die ook onderzoek deed naar complottheorieën, voorziet het denken in gekke theorieën in een behoefte aan veiligheid en voorspelbaarheid 'voor mensen die zelf niet goed kunnen leven met een instabiele omgeving'.

Volledig scherm
Micha Kat © You Tube

Nederland
De bekendste complotdenker van Nederland is publicist Micha Kat. De voormalig medewerker van NRC schrijft regelmatig op zijn website dat 'de elite' een nieuwe wereldorde wil vestigen om zo onder meer ongestraft kinderen te kunnen misbruiken. Ook Kat publiceerde een verhaal over Parijs waarin te lezen is dat er helemaal geen slachtoffers zijn gevallen. Kat werd in het verleden veroordeeld  toen hij bommeldingen deed bij onder andere het Ministerie van Justitie en Veiligheid. Hij is recent veroordeeld tot tien maanden celstraf voor smaadschrift en zit in Ierland omdat hij niet meer naar Nederland durft. Justitie wil door de recente veroordeling zijn dna en Kat is naar eigen zeggen bang dat het OM hem zal linken aan 'een moord'. Een van zijn voormalige advocaten, Gerard van der Meer, liet de rechtbank in 2013 tijdens een openbare zitting weten dat Kat met serieuze angstproblemen kampt.

Gevaar
Complotdenken kan in extreme gevalen voor een hoop leed zorgen. Recent liet Anders Breivik zien waar het toe kan leiden. Breivik had de overtuiging dat marxisten in de jaren 50 zijn begonnen met het overnemen van de politieke elite, om zo de christelijke waarden en normen te vernietigen. Europese machthebbers zouden bovendien samenzweren met de Arabische wereld om zo Europa uit te leveren aan de Islam. Dat waanidee bracht Breivik er uiteindelijk toe om 76 onschuldige jongeren te doden. Zij werden de  ingebeelde vijand van het gestoorde individu.

Top 5

1) De maan. Een van de bekendste complottheorieën moet wel die van de maandlanding zijn. Nog steeds zijn er mensen die denken dat de mensheid nooit op de maan is geweest.

2) 9/11/ In Amerika gelooft lang niet iedereen dat terroristen de Twin Towers naar beneden hebben gehaald. De overheid zou zelf verantwoordelijk zijn voor de aanslag om een excuus te hebben voor de strijd tegen terrorisme.

3) De aanslag op John F. Kennedy. Uit een poll van ABC News bleek dat 70% van de Amerikanen niet wil geloven dat de populaire president door een enkel individu om het leven is gebracht.

4) Chemtrails. Duizenden Nederlanders geloven dat de condenssporen van vliegtuigen niets meer of minder dan chemische sporen zijn. De overheid zou de burgers besproeien met allerlei stoffen om zo de gedachten te kunnen sturen.

5) Vaatstra. Hoewel er al lang en breed een moordenaar is veroordeeld voor de moord op de toen 16-jarige Marianne Vaatstra, denken mensen nog steeds dat de overheid de echte daders, asielzoekers, heeft laten lopen. Hiervoor zou zelfs gesjoemeld zijn met dna-bewijs.