Volledig scherm
Nederlandse commando © ANP

Defensie: militairen niet inzetten voor verzamelen bewijs tegen IS-strijders

Militairen in Syrië en Irak kunnen een belangrijke rol spelen bij de opsporing en berechting van IS-verdachten. De Verenigde Naties komen daarom binnenkort met richtlijnen hoe militairen bewijs kunnen verzamelen in conflictgebieden. Defensie is zeer kritisch. ‘We zijn geen Zwitsers zakmes.’

Het VPRO-radioprogramma Argos besteedt zaterdagmiddag aandacht aan een rapport van de Verenigde Naties dat binnenkort verschijnt. De VN hoopt met deze richtlijnen dat militairen meer ingezet kunnen worden bij het verzamelen van bewijs tegen IS’ers.

Nu worden IS’ers die zijn teruggekeerd vaak alleen tot een celstraf - gemiddeld zo’n zes jaar - veroordeeld voor lidmaatschap van een terroristische organisatie of het uitreizen naar Syrië. Voor individuele misdrijven is vaak geen bewijs of getuige. Daardoor vallen de straffen relatief laag uit, zegt deskundige Bibi van Ginkel, verbonden aan het International Centre for Counter-Terrorism  (ICCT) in Den Haag.

Van Ginkel heeft meegewerkt aan de VN-richtlijnen. Zij ziet veel mogelijkheden, omdat in conflictgebieden ‘goud aan bewijsmateriaal’ ligt. Dat kunnen getuigenverklaringen zijn, maar ook informatie van in beslag genomen mobiele telefoons , computerschijven, documenten of bomresten en vingerafdrukken. 

Gat vullen

Die informatie kan nu vaak niet worden gebruikt in een strafproces, omdat het voor officieren van justitie en opsporingsambtenaren te onveilig is in conflictgebieden onderzoek te doen. ,,Het zou mooi zijn als militairen daarin een rol kunnen spelen’’, zegt Van Ginkel. ,,De richtlijnen kunnen het gat vullen tussen informatie die beschikbaar is, maar waar officieren van justitie en opsporingsambtenaren geen toegang tot hebben door de onveiligheid.’’

Volledig scherm
Strijders van Islamitische Staat © AFP

Volgens de terrorismedeskundige zijn er verschillende mogelijkheden. De Koninklijke Marechaussee is bijvoorbeeld beter toegerust voor opsporingstaken. Een andere mogelijkheid is dat officieren van justitie en opsporingsambtenaren onder bescherming van militairen (‘embedded’) onderzoek doen.

Zwitsers zakmes

Defensie laat in een reactie aan het programma Argos weten niks te zien in de richtlijnen van de VN. Een woordvoerder zegt dat militairen, ondanks hun veelzijdigheid, geen ‘Zwitsers zakmes’ zijn. Er ligt volgens de zegsman een grens aan hun takenpakket en verantwoordelijkheden.

,,Los van de internationale juridische uitdagingen is regulier militair personeel niet geschikt voor het verzamelen van bewijsmateriaal tijdens militaire operaties’’, aldus de woordvoerder. ,,Onze militairen zijn gespecialiseerd in het uitvoeren van complexe en veeleisende militaire operaties. Zij zijn echter niet opgeleid voor het verzamelen van juridisch bewijsmateriaal.’’

Quote

Onze militairen zijn niet opgeleid voor het verzamelen van juridisch bewijsmate­ri­aal

Woordvoerder Defensie
Volledig scherm
Nederlandse commando's op patrouille in Mali. © ANP

Hij wijst erop dat opleidingscapaciteit voor militairen al onder druk staat. Als ze zich ook nog moeten bekwamen in het verzamelen van bewijsmateriaal levert dat voor de hele krijgsmacht ‘forse problemen’ op. Daarnaast voorziet Defensie veiligheidsproblemen.

Gevaarlijke situaties

,,Enerzijds kan het verzamelen van bewijsmateriaal onder oorlogsomstandigheden tot extra gevaarlijke situaties leiden’’, zegt de defensiewoordvoerder. ,,Anderzijds kan het verzamelen van bewijsmateriaal het lokale draagvlak voor een missie aantasten. Denk bijvoorbeeld aan het opsporen van lokale verdachten van oorlogsmisdaden. Hierbij bestaat ook het risico dat gehandeld wordt in strijd met de lokale soevereiniteit.’’

Van Ginkel ziet het niet zo zwart-wit. Ze benadrukt dat de richtlijnen een ‘handleiding’ zijn. Wel moeten militairen getraind zijn om bewijs op een zorgvuldige en rechtmatige manier te verzamelen, zodat het in een strafproces gebruikt kan worden. ,,Je kunt niet verwachten dat militairen voldoen aan ingewikkelde zorgvuldigheidseisen terwijl de kogels links en rechts hen om de oren vliegen’’, zegt Van Ginkel.

,,Maar ook bij operationele activiteiten is grote behoefte aan het verzamelen van informatie. Die inlichtingen kunnen ook interessant zijn als bewijs in een strafproces, mits ze op een goede manier ontsloten en verwerkt worden. Bovendien draagt berechting van daders ook bij aan het herstel vrede, veiligheid en gerechtigheid, en kan de steun van militairen daaraan ook juist draagvlak onder de bevolking bevorderen.’’

Quote

Ook bij operatione­le activitei­ten is grote behoefte aan het verzamelen van informatie

Bibi van Ginkel
Volledig scherm
Bibi van Ginkel © Guus Schoonewille