Volledig scherm
Ineke Struijk: ,,Je kunt niet voorbijgaan aan diversiteit op scholen.'' © AD/Shody Careman

Levensbeschouwing: 'Zingeving is mensenrecht'

Scholen doen te weinig aan levensbeschouwelijk onderwijs, vindt onderwijsadviseur Ineke Struijk (49). Het is hun taak om leerlingen over alle culturen en geloven te vertellen. Dat maakt ze tot fijnere burgers. Waarom zou je niet zowel Kerstmis als het Suikerfeest kunnen vieren?

Volledig scherm
© AD

Zegt de ene kleuter tegen de andere: ,,God is de vader van alle mensen." Zegt de andere kleuter: ,,Waarom is God een vader en geen moeder?" ,,Omdat vaders altijd voor het geld zorgen." ,,Nou de mijne niet, want die zit in de bak." Tsja, waarom zou God geen vrouw kunnen zijn? Struijk wil er maar mee zeggen: met kleuters kun je ook prima over zingevingsvraagstukken praten.

,,Ze zijn ook bezig met leven en dood, stellen vaak interessante vragen. Als hun konijn dood gaat, is die dan bij opa? Want die is ook overleden." Struijk is religiewetenschapper, leerkracht op de Brede School Academie Utrecht en onderwijsadviseur (IDinOnderwijs). En dus een vurig pleitbezorgster van levensbeschouwelijke lessen op scholen.

,,Het is een mensenrecht dat kinderen hun eigen levenshouding en identiteit mogen ontwikkelen, en leren hoe ze zich verhouden tot een ander. Scholen hebben de morele plicht daarvoor te zorgen. Dat wordt vaak vergeten."

Het is toch gek dat in het onderwijs de christelijke cultuur dominant is, terwijl menig kind in groep 8 niet eens weet waar het kerstfeest over gaat. Tegelijk moet er ruimte zijn om aandacht te besteden aan het Suikerfeest van de islamitische leerlingen of het lichtjesfeest van de hindoestaanse.

Volledig scherm
© AD

,,Als je kerst en Pasen viert moet je ook het verhaal erachter vertellen. Tegelijk kun je kinderen met een andere levensbeschouwing vragen naar hun verhalen en feesten. Kinderen genieten van die verhalen."

Struijk noemt zichzelf een 'idealist'. ,,Ik wil dat kinderen altijd kunnen leren over religies, humanisme en andere levensbeschouwingen. Zo leren ze begrip en respect te hebben voor andere mensen." Veel scholen worstelen daarmee. Wat is de katholieke identiteit van een school nog waard als onder je leerlingen en medewerkers niet alleen meer katholieken zitten?

,,Het begrip identiteit is te smal", zegt Struijk. "Scholen moeten eerst bepalen wie ze zijn en welke richting ze op willen. Hoe je het lesprogramma invult, hangt af van gedeelde waarden. Zo'n school adviseer ik terug te gaan naar hun bronnen. Jezus en Paulus predikten openheid naar anderen."

Vraag ouders wat zij op dat gebied van een school verwachten. Struijk maakte mee dat sommige ouders op een katholieke school niet wilden dat hun kind meeging met een bezoek aan een moskee. Terwijl op een andere school het gezamenlijk vieren van het Suikerfeest enthousiast werd ontvangen.

Volledig scherm
© AD

,,Veel ouders willen dat hun kinderen ook leren over andere culturen en geloven. Scholen vinden het moeilijk dat vorm te geven. Ze zeggen: we moeten al zoveel doen. Of: er is geen geld. En leerkrachten willen wel, maar weten niet hoe. Dat is een gemiste kans."

Openbare scholen zijn wettelijk verplicht godsdienstig of humanistisch vormingsonderwijs (gvo en hvo) aan te bieden, als ouders dat willen. Het kan voorkomen dat vijf leerlingen uit de klas gehaald worden voor dat wekelijkse lesje godsdienst of humanisme, terwijl de rest van de klas gym of muziek krijgt.

Toch biedt maar de helft van de openbare scholen de lessen aan. De PvdA heeft nu een wetsvoorstel ingediend voor permanente subsidie voor dit onderwijs. Struijk: ,,Veel scholen communiceren niet eens naar ouders dat die mogelijkheid er is. Ze vinden het te veel gedoe om te organiseren of zeggen dat 'openbaar' onderwijs 'neutraal' moet zijn. Maar neutraal betekent dat je geen voorkeur hebt, niet dat je er helemaal niets aan mag doen."

Bij de gvo/hvo-lessen laten scholen meestal een gastdocent van de kerk, moskee of een ander instituut komen. Het is volgens Struijk niet meer dan verdieping van het geloof dat je thuis mee krijgt. ,,Daarvoor kun je ook naar catechisatie. Dat is niet een taak van de school, maar van de ouders, kerk of moskee", vindt Struijk.

De Staat van het Onderwijs

Klik hier en doe mee met de enquête

,,We moeten af van de verzuiling in het onderwijs. Een school is er voor levensbeschouwing in het algemeen. Daar moet je juist leren over diversiteit in de samenleving. Dat past binnen de wettelijke plicht tot burgerschapsvorming (zie kader, red.). Nederland is inmiddels erg geseculariseerd en ontzuild, behalve in het onderwijs."

Er zijn volgens haar goede lespakketten voor levensbeschouwing, zoals 'Krachtbronnen' en 'Leefstijl'. Pilotscholen zijn enthousiast. Het probleem is vaak dat er geen geld voor wordt vrijgemaakt. ,,De Onderwijsinspectie rekent scholen af op het taal- en rekenniveau. Daarom heeft levensbeschouwelijk onderwijs minder prioriteit bij scholen. De inspectie zou dat ook moeten beoordelen."

Zeker nu ook Nederland geconfronteerd wordt met de vluchtelingencrisis, is dit ondergewaarderde vak van levensbelang. ,,Kinderen uit witte dorpjes die op school alleen maar bezig zijn met het verdiepen van de eigen achtergrond, maken pas voor het eerst kennis met andere culturen en geloven als ze gaan studeren in de grote stad."

Pestgedrag op school komt vaak voort uit onbegrip en onwetendheid. Dat geldt overigens ook bij volwassenen in het bedrijfsleven, merkt ze op. Waarom krijgt een collega zowel voor het Suikerfeest vrij als met kerst? Kinderen zijn nieuwsgieriger en ruimdenkender. Burgerschapsontwikkeling gaat voor Struijk verder dan het verschil tussen democratie en dictatuur, en weten hoe wet- en regelgeving tot stand komt. ,,Het betekent ook aandacht voor andere culturen en levensbeschouwingen."

,,Je kunt niet voorbijgaan aan diversiteit op school en de multiculturele samenleving. Tolerantie is een hoogdravend beginsel in onze democratie. Maar zolang veel scholen pestprotocollen hebben en er witte en zwarte scholen bestaan, is ons land lang niet zo tolerant. Daar schaam ik me echt voor."

Hier vind je alle artikelen over de De Staat van het Onderwijs

Hoe geef je 'burgerschap'?

Het heet in de volksmond burgerschapsvorming, officieel 'actief burgerschap en sociale integratie'. Sinds 2006 is het een wettelijke plicht van scholen. Scholen stimuleren kinderen actief mee te doen en een positieve bijdrage te leveren aan de samenleving.

Ze oefenen op school democratische principes en zijn zelf verantwoordelijk voor een prettige sfeer. Dat varieert van debatteren tot een rol als mediator bij conflicten tussen medeleerlingen. Maar de sociale en maatschappelijk vorming van leerlingen loopt niet goed. Scholen maken er nog weinig werk van. Ze zeggen moeite te hebben om deze taak concreet vorm te geven.

Het blijft vaak bij incidentele activiteiten en projecten, constateert de Inspectie van het Onderwijs. Er zit weinig structuur in en het is vaak niet duidelijk wat kinderen precies leren. Bovendien ziet de inspectie dat Nederlandse kinderen nog te weinig kennis en vaardigheden hebben op dit gebied.