Lof voor historische rede koning: 'Adembenemend goede toespraak'

videoDe historische toespraak van koning Willem-Alexander bij de Nationale Dodenherdenking is vol lof ontvangen. Hij sprak kritisch over de rol van zijn overgrootmoeder Wilhelmina. ,,Dit is iets dat mij niet loslaat’’, zei het staatshoofd. Die woorden zijn ‘moedig’ en ‘ontroerend’, zeggen prominenten. 

Voorzitter Ron Eisenmann van het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) noemt de toespraak ‘moedig en bijzonder’, vooral dat hij de rol van zijn overgrootmoeder Wilhelmina aanhaalde. ,,Die persoonlijke noot, daar was ik erg door geraakt”, reageerde Eisenmann. ,,In al haar speeches heeft koningin Wilhelmina het nooit over de Joden gehad. Dat de koning die onvolledigheid noemt, is terecht, maar ook moedig en bijzonder. En uniek.”

ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers was ook getroffen door de woorden die de koning wijdde aan zijn overgrootmoeder. ,,Wat een heilzame en grootmoedige erkenning van het zwijgen van onze toenmalige koningin over de vervolging en de vernietiging van Joden’’, deelt hij op Twitter. 

Op social media stroomden gisteravond in hoog tempo stroomden vele honderden reacties binnen van bekende en onbekende Nederlanders die de koning prezen voor zijn ‘rake, oprechte en integere speech’. De toespraak en de twee minuten stilte werden door bijna 4,3 miljoen mensen bekeken, blijkt uit cijfers van stichting Kijkonderzoek. Willem-Alexander memoreerde onder meer de diepe indruk die de woorden van Jules Schelvis op hem maakten bij een eerdere herdenking. Schelvis was een Joodse man die in 1943 werd gedeporteerd en meerder concentratiekampen overleefde.

Quote

Een prachtig eerbetoon aan mijn vader

Marianne Schelvis, dochter van Holocaustoverlevende

Dochter Marianne Schelvis noemt de speech in een reactie aan Hart van Nederland ‘een prachtig eerbetoon aan mijn vader’. Zij hield het niet droog tijdens de toespraak. De familie was niet van tevoren op de hoogte gebracht van het eerbetoon. ,,Maar blijkbaar heeft het gesprek indertijd veel indruk gemaakt op de koning.”

PvdA-leider Lodewijk Asscher noemt het een ‘adembenemend goede toespraak van de koning’. Vooral de zin ‘Sobibor begon in het Vondelpark’ maakte indruk. Columnist en professor Afshin Ellian betitelt het als een ‘indrukwekkende historische toespraak’. Ook programmamaker Arjen Lubach was onder de indruk. ,,Ik maak vaak een gebbetje over Willem Alexander, maar ik heb hem nog nooit zo strak en echt horen spreken.” 

De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema was naar eigen zeggen ontroerd, hoewel ze de speech ook ‘beklemmend’ vond. ,,Het was ook wel gek. De koning zei dat heel treffend dat het is alsof we er toch allemaal zijn. Ik denk dat het voor heel veel mensen een belangrijk moment was’’, zei ze bij Nieuwsuur

Bijna lege Dam

De koning begon zijn toespraak met te zeggen dat het vreemd voelde op een bijna lege Dam. ,,Maar ik weet dat u, dat jij, deze Nationale Herdenking mee beleeft en dat we hier samen staan.’’ 

,,In deze uitzonderlijke maanden hebben wij allemaal een deel van onze vrijheid op moeten geven. Sinds de oorlog heeft ons land iets dergelijks niet gekend. Nu maken we zelf een keuze. In het belang van leven en gezondheid. Toen wérd de keuze voor ons gemaakt. Door een bezetter met een ideologie zonder genade die vele miljoenen mensen de dood in joeg.’’

Daarna vertelde het staatshoofd hoe de ultieme onvrijheid voelde, aan de hand van de getuigenis van de 93-jarige joodse Jules Schelvis in de Westerkerk, bijna zes jaar geleden. Schelvis blikte toen terug op zijn reis naar en verblijf in concentratiekamp Sobibor, in juni 1943. ,,Hij vertelde over de horloges die bij aankomst door soldaten van polsen werden gerukt. Over hoe hij zijn vrouw Rachel in de chaos kwijtraakte. Nooit zag hij haar terug.’’

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima op weg naar de Nationale Dodenherdenking op de Dam.
Volledig scherm
Koning Willem-Alexander en koningin Maxima op weg naar de Nationale Dodenherdenking op de Dam. © ANP

,,‘Welk normaal mens had dit kunnen bedenken? Hoe kon de wereld toestaan dat wij, rechtschapen burgers van Nederland, als uitschot werden behandeld?’ Zijn (Schelvis, red.) vraag bleef hangen tussen de pilaren van de kerk. Ik heb er geen antwoord op. Nog steeds niet. Wat ik me ook herinner, is zijn verslag van wat er aan de reis voorafging. Na een razzia werd hij samen met zijn vrouw en vele honderden anderen weggevoerd naar station Muiderpoort. Ik hoor nog zijn woorden: ‘Honderden omstanders hebben zonder vorm van protest toegekeken hoe de overvolle trams, onder strenge bewaking, voorbij reden’.”

Wilhelmina

,,Medemensen, medeburgers in nood, voelden zich in de steek gelaten, onvoldoende gehoord, onvoldoende gesteund, al was het maar met woorden. Ook vanuit Londen, ook door mijn overgrootmoeder, toch standvastig en fel in haar verzet. Het is iets dat me niet loslaat.”

Het was de eerste keer dat een Nederlands staatshoofd het woord voerde bij de Dodenherdenking. Dat Willem-Alexander zou spreken was al afgesproken voordat het coronavirus het openbare leven grotendeels lamlegde en alle grote publieke evenementen werden afgelast. 

Volledig scherm
© ANP

Voorafgaand aan de toespraak legde koning Willem-Alexander met koningin Máxima een krans met witte bloemen bij het Nationaal Monument. Daarna blies een trompettist het taptoe-signaal, om klokslag 20.00 uur gevolgd door twee minuten stilte. Daarna volgden het Wilhelmus en een gedicht getiteld ‘Vrijheid’, voorgelezen door de 15-jarige Eva Pronk uit Den Haag. 

Vergeten verleden

Eerder op de avond was er zoals gebruikelijk een dienst in De Nieuwe Kerk. Schrijver Arnon Grunberg hield er de 4 mei-voordracht. Daarin wees hij op het gevaar van het vergeten van het verleden. ,,Wie de geschiedenis niet kent, wordt gevoelig voor mensen die ons gaan vertellen wie wij zijn en wie wij moeten vrezen’’, sprak hij voor een lege kerk. Actrice en zangeres Simone Kleinsma bracht het lied Pap, kun je me horen ten gehore, begeleid door het Metropole Orkest.

De Dam in Amsterdam werd omstreeks 18.00 uur volledig afgesloten voor publiek. Dranghekken versperden de toegangswegen en zwarte schermen moesten voorkomen dat mensen vanaf een afstand bleven toekijken. In de omgeving was veel politie aanwezig.

Volgens de politie is de herdenking ‘waardig, veilig en ongestoord’ verlopen. Wel werd rond 20.15 uur een man aangehouden in de omgeving van de Dam voor het verstoren van de openbare orde. Wat hij precies heeft gedaan, is niet bekendgemaakt.

Kransen

Bij de Nationale Herdenking, die rechtstreeks op televisie was te volgen, waren naast de koning en koningin een adjudant van de koning aanwezig, premier Mark Rutte, de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema en Gerdi Verbeet, voorzitter van Nationaal Comité 4 en 5 mei. Twee scouts legden negen kransen namens overheden en organisaties, die dat normaal gesproken zelf doen.

Op diverse andere plekken in het land werden ook herdenkingen zonder publiek gehouden. De Dodenherdenking op de Waalsdorpervlakte werd bijgewoond door een zeer beperkt aantal mensen. De voorzitter van de Vereniging Erepeloton Waalsdorp en de secretaris en de burgemeester van Wassenaar legden een krans. De bourdonklok werd niet door drie personen, zoals de afgelopen zestig jaar, maar aan weerszijden door één persoon geluid.

Op het Nationaal Militair Ereveld op de Grebbeberg in Rhenen was een besloten herdenking. De erevelden en herinneringscentra waren maandag gesloten om te voorkomen dat er toch publiek zou komen.

Bekijk hieronder hoe de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog op verschillende plekken in het land werden herdacht.

  1. LIVE | Tekort aan handschoenen in zorg, aantal doden in Mexico blijft stijgen

    LIVE | Tekort aan handschoe­nen in zorg, aantal doden in Mexico blijft stijgen

    Nederlanders kunnen vanaf 15 juni weer op vakantie in veel landen binnen Europa. Wel zegt premier Mark Rutte dat mensen de lokale regels in acht moeten blijven nemen: ,,Ga wijs op reis.” Ook is bekendgemaakt dat verpleeghuisbewoners al vanaf 15 juni meerdere bezoekers mogen ontvangen, een maand eerder dan het kabinet zich tot dusver voornam. Ook vandaag houden we je in ons liveblog op de hoogte van alle ontwikkelingen rond het coronavirus. Lees hier het vorige liveblog terug.