Volledig scherm
Stijn Schoonderwoerd voor het Wereldmuseum in Rotterdam. © Frank de Roo

Musea gaan koloniale roofkunst ‘ruimhartig’ teruggeven

De Nederlandse musea die de grootste collecties koloniale voorwerpen beheren, hebben nieuwe spelregels opgesteld om geroofde kunst terug te bezorgen. De musea wachten claims niet af, maar gaan ook zelf op zoek naar objecten met een dubieus verleden. Vier vragen over over die kentering aan Stijn Schoonderwoerd, directeur van het Nationaal Museum van Wereldculturen (NMVW) met vestigingen in Berg en Dal, Leiden en Amsterdam.

1. Vanwaar de nieuwe spelregels?
Het Tropenmuseum in Amsterdam, het Museum Volkenkunde in Leiden en het Afrika Museum in Nijmegen (die samen het NMVW vormen) en het Wereldmuseum in Rotterdam willen hun verantwoordelijkheid nemen, zegt Schoonderwoerd. ,,We weten dat een groot deel van onze collecties uit de koloniale tijd stammen. Het koloniale systeem was verwerpelijk, met grote machtsverschillen en onrecht. Het is zeker dat wij ook objecten beheren waarvan de oorspronkelijke eigenaar niet uit eigen beweging afstand heeft gedaan. Net zoals bij geroofde kunst in de Tweede Wereldoorlog. Ook in andere voormalige koloniale machten, zoals Frankrijk en Engeland, zie je daar nu discussie over ontstaan.’’ 

2. Wat betekent dat voor jullie collecties?
,,Dat is nog onmogelijk in te schatten, daar is dit onderzoek voor nodig. Maar we zijn zeker niet bang dat we halflege musea overhouden. We beheren ontzettend veel; zo'n 375.000 voorwerpen. Maximaal 5 procent staat uitgestald, de rest ligt in depots. Zeker de helft heeft geen koloniale herkomst, en lang niet alle koloniale voorwerpen zijn geroofd. In vierhonderd jaar koloniale relaties zijn objecten op allerlei manieren van eigenaar veranderd: door handel, geschenken aan vrienden. Je kunt niet alles over één kam scheren.’’

3. Controleren jullie ook of bijvoorbeeld de Benin-bronzen, zo'n 3.000 door het Britse leger geroofde beelden die Nigeria terug wil, straks niet voor veel geld bij Sotheby's worden verpatst? 
,,Nee, wij stellen geen eisen aan de manier waarop de teruggeven objecten worden beheerd. Als aannemelijk is gemaakt dat ze destijds niet vrijwillig zijn afgestaan, is het niet meer aan ons om te bepalen wat er vervolgens mee gebeurt. Dus ja, ze kunnen op een veiling belanden. Net als met sommige roofkunst uit de Tweede Wereldoorlog is gebeurd.’’

Volledig scherm
Het Tropenmuseum in Amsterdam © ANP

4. Hoe nu verder? Stromen de claims al binnen?
,,Nog niet. Dat is ook geen kwestie van een simpel briefje sturen, waarna wij per kerende post de objecten terugsturen. Claims moeten zorgvuldig worden onderbouwd. Wij gaan serieus aan de bak om de herkomst vast te stellen, samen met het NIOD (Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie) dat onderzoek doet naar ons koloniale verleden. Een commissie van externe deskundigen controleert ons oordeel. Ja, dat gaat veel tijd kosten, maar claims kunnen niet verjaren. Uiteindelijk moet de minister over teruggave beslissen, want onze collecties zijn eigendom van de staat. Met uitzondering van die van het Wereldmuseum: die zijn gemeente-eigendom, dus daarover beslist het college van B&W van Rotterdam. Hopelijk leidt onze aanpak tot een werkwijze die voor de hele museumsector gaat gelden. Want ook bijvoorbeeld natuurhistorische en militaire musea hebben objecten uit voormalige kolonies verzameld.’’