Rechters zaten fout in toeslagenaffaire: 'Steevast kant Belastingdienst gekozen’

De conclusies liegen er niet om, blijkt uit het eindrapport Recht vinden bij de Rechtbank dat in handen is van deze krant: De meerderheid van de rechters volgde de ‘alles of niets’-uitleg van de regels door de Raad van State. Ouders moesten daarbij zelfs bij minimale fouten alle kinderopvangtoeslag - soms tienduizenden euro’s of meer - terugstorten aan de Belastingdienst.

Extreem voorbeeld

In slechts 23,2 procent van de zaken werden ouders uiteindelijk echt in het gelijk gesteld. Alleen de rechtbank Rotterdam is een tijd lang bewust tegen de jurisprudentie van de Raad van State ingegaan. Gedupeerde ouders haalden vervolgens in hoger beroep alsnog bakzeil.

Dat is mede de reden waarom veel rechters de ouders tegen hun gevoel in ongelijk gaven: ,,Bestuursrechters wilden ouders niet blij maken met een dooie mus.”

Onevenredige negatieve effecten

Dat moet voortaan anders, adviseert de Werkgroep Reflectie Toeslagenaffaire Rechtbanken, met name als voor burgers onevenredige negatieve effecten dreigen. ,,In die gevallen zouden zij meer gewicht moeten toekennen aan de rechtsbescherming van het individu.” Hiervoor moeten rechters zich echter beduidend beter inleven in die burger dan nu en relevante feiten actief onderzoeken.

De werkgroep besluit het rapport met diverse aanbevelingen. Zo zijn rechtbanken te veel losstaande eilanden, die beter met elkaar moeten communiceren. Ook is er nauwelijks communicatie met hogere rechters, zodat veel onvrede verborgen bleef. ,,Hoewel de onvrede over de kinderopvangtoeslagzaken in alle rechtbanken speelde, hebben rechtbanken elkaar daarover niet opgezocht.”

Vaak sprake van misbruik

De werkgroep voert ook verzachtende omstandigheden aan. Volgens rechtbanken was in de eerste serie kinderopvangtoeslagzaken wel degelijk relatief vaak sprake van misbruik door de ouders. Velen zagen daardoor later geen reden meer om te twijfelen aan de lezing van de fiscus.

Rechters stelden verder tegenover de werkgroep niet gespecialiseerd te zijn in kinderopvangtoeslagzaken. ,,De zaken vormen maar een beperkt deel van de werkvoorraad.” Ze werden ook zelden besproken in een vakinhoudelijk overleg. Ook werden de meeste zaken door enkele rechters beoordeeld in plaats van meerdere rechters tegelijk. Daardoor werden ze minder onderling besproken.

Geen recht op rechtsbijstand

Doordat de Belastingdienst zijn besluiten bovendien vaak in talloze deelbesluiten opknipte, hadden rechters bij de meeste rechtbanken ’geen zicht op de gevolgen voor individuele burgers’.

Wat ook niet meehielp is dat veel ouders zonder advocaat of rechtsbijstand procedeerden. Bij bezwaarprocedures in toeslagenzaken bestaat namelijk geen recht op rechtsbijstand. ,,Uit ons onderzoek blijkt dat rechters het ontbreken van rechtsbijstand als tekort hebben ervaren voor een goede procesvoering.”

Confronterend

Het reflecteren op hun eigen werk is de Werkgroep Reflectie niet in de koude kleren gaan zitten. ,,Wij hebben het terugkijken soms als confronterend ervaren, vooral in de ontmoeting met gedupeerde ouders die ons vertelden over de gevolgen van de toeslagenaffaire voor hun persoonlijke leven.”

De ouders kwamen in die gesprekken ook met adviezen aan bestuursrechters. ,,Wees als rechter meer mens. Houd rekening met de persoon die voor je staat en probeer je in die persoon te verplaatsen.” Een andere les: ,,Behandel ons niet als nummer, want iedere zaak is anders.”

Uitspraken moeten verder in veel begrijpelijkere taal. Advocaten kwamen eveneens met aanbevelingen aan bestuursrechters. Rechtbanken dienen meer een eigen koers te varen als zij vinden dat de rechtspraak van de Raad van State onjuist is. ,,Enkelen van hen constateerden dat rechtbanken steeds meer beslisten op de automatische piloot.”

Bekijk onze video's over de toeslagenaffaire in onderstaande playlist:

In het rapport staat een extreem voorbeeld van ouders uit 2015 die hun hele voorschot van 27.554 euro moesten terugbetalen, omdat ze een bedrag van 77,32 euro niet hadden voldaan. ,,Een dergelijk openstaand bedrag is, hoe klein ook, gelet op de jurisprudentie van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State, voldoende om de hele kinderopvangtoeslag terug te vorderen”, stelde de rechtbank Midden-Nederland.

Bestuursrechters wilden ouders niet blij maken met een dooie mus

De Werkgroep Reflectie Toeslagenaffaire Rechtbanken

Magistraten moeten binnen de wettelijke mogelijkheden bovendien meer hun best doen om burgers tegemoet te komen. De rechtbank Den Haag probeerde dat wél en kreeg af en toe wat gedaan bij de Belastingdienst. Rechters moeten daarnaast meer op hun eigen rechtsgevoel durven afgaan. ,,Als jurisprudentie van de hogerberoepsrechter daar weinig ruimte voor lijkt te geven, is dat geen reden daarvan af te zien.”

De Raad voor de Rechtspraak bevestigt dat het rapport eind volgende week verschijnt, maar wil niet inhoudelijk daarop vooruit lopen. Bestuursrechters zijn overigens niet de enigen die de hand in eigen boezem steken. Er volgen ook nog evaluaties van de Afdeling Bestuursrecht van de Raad van State en van de Orde van Advocaten. Tenslotte doet ook de Raad voor Europa mede naar aanleiding van de toeslagenaffaire onderzoek naar de Nederlandse rechtsstaat.

Wij hebben het terugkijken soms als confronterend ervaren, vooral in de ontmoeting met gedupeerde ouders

De toeslagenaffaire heeft circa 35.000 Nederlanders veel leed bezorgd en het falen van het systeem is gebleken. Rechters nemen hun verantwoordelijkheid voor hun aandeel in de kwestie. Wat vind jij in deze?
(Respectvol) reageren kan onderaan dit artikel. Alleen reacties voorzien van een volledige naam worden geplaatst. We doen dat omdat we een debat willen met mensen die staan voor wat ze zeggen, en daar dus ook hun naam bij zetten. Wie zijn naam nog moet invullen, kan dat doen door rechts bovenaan op onze site op ‘Login’ te klikken.

Een senior rechter van de rechtbank Overijssel:
,,Als iets mij tegen de borst stuit, is het mensen proberen blij te maken met een ‘dead parrot’. Dus ging ik mee in de stroom, en achteraf ben ik daar niet gelukkig mee. Ik zou alleen niet zo goed weten hoe ik het anders had kunnen aanpakken. Misschien hadden informele signalen naar de Raad van State iets kunnen betekenen? Misschien hadden we als rechtbanken meer moeten samenwerken om in onze uitspraken duidelijk te maken waar het misging? Ik hoop dat een affaire als deze geen herhaling kent, maar die hoop is wellicht ijdel. Mocht het zo ver komen, dan zijn dat in ieder geval opties om te proberen.”