Volledig scherm
Op de kurkdroge Veluwe is donderdagmorgen een kunstmatig tuintje aangelegd waar zeldzame vlinders nog wat nectar kunnen vinden © Kars Veling, De Vlinderstichting

Reddingsacties voor dieren die droogte niet overleven

Na de recordhete zomer van 1976 duurde het jaren voor de natuur er weer een beetje bovenop was. Deze zomer is tot nu toe nóg droger. In een ultieme poging om de ernstig bedreigde kleine heidevlinder redden, komen op de dorre Veluwe kunstmatige 'nectarkroegen'.

Volledig scherm
De planten in de 'nectarkroegen' krijgen water, zodat ze bloeien als de rupsen zich ontpoppen tot vlinders © Kars Veling, De Vlinderstichting

In het hart van de Veluwe hebben vrijwilligers van De Vlinderstichting en Staatsbosbeheer vanmorgen 32 speciekuipen vol bloeiende planten neergezet Om te voorkomen dat hongerige herten die sappige vlinderstruiken, duifkruid en blauwe knoop meteen verslinden, timmerden ze er een hekje omheen. Ernaast parkeerden ze een tankwagen vol water. Dat moet de bloemen op de kurkdroge stuifzandvlakte komende weken in leven houden.

Het is geen gezicht, zo'n kunstmatig tuintje middenin een van de mooiste natuurgebieden van Nederland, vindt ook Kars Veling van De Vlinderstichting. ,,Het is een bizarre actie. Maar we kunnen het niet verdragen om de kleine heidevlinder onder onze ogen te laten sterven.''

Dat bruine vlindertje staat op de Rode Lijst van ernstig bedreigde diersoorten. In Nederland komt hij nog maar op één plaats voor: bij Radio Kootwijk. De rupsen zijn namelijk kieskeurig: ze eten alleen het puntgras dat hier in het stuifzand groeit. Eenmaal ontpopt tot vlinder, hebben ze ook nectar nodig. De mannetjes om naar een vrouwtje te kunnen vliegen, de vrouwtjes om eitjes te leggen. Die nectar vinden ze normaal in de bloeiende heide. Maar deze zomer niet, zegt Veling. ,,De heide is kurkdroog, er bloeit bijna niets. We hopen dat de vlinders in onze nectarkroegen blijven hangen.''

Quote

Het is een bizarre actie. Maar we kunnen het niet verdragen om de kleine heidevlin­der onder onze ogen te laten sterven

Kars Veling, De Vlinderstichting

Het kleine fladderaartje is niet de enige diersoort die met een verregaande noodgreep moet worden gered. Doordat steeds meer beken, vennen en sloten droogvallen, worden ook een aantal beschermde vissen met uitsterven bedreigd. In een bijna opgedroogde beek bij Epe is vorige week een reddingsactie opgetuigd voor de elrits, de beekprik en de rivierdonderpad. Medewerkers van het waterschap vingen alle vissen. Die werden uitgezet in een beek waar nog water in stroomt.

Herstel

Deze zomer is een van de droogste ooit. Het neerslagtekort dreigt dat van recordjaar 1976 te verbreken. Die beruchte zomer was desastreus voor de natuur, weet Herman van Dam. ,,Het heeft jaren geduurd voor die zich weer een beetje hersteld had.''

Tekst gaat verder onder de foto

Volledig scherm
In de bijna opgedroogde Verloren Beek bij Zuuk vingen Anton van Triest en Tom Berk zeldzame vissen, die elders weer werden uitgezet © Hans van de Vlekkert

De inmiddels gepensioneerde ecoloog bracht destijds de schade in kaart voor het toenmalige Rijksinstituut voor Natuurbeheer. Vissen stierven massaal aan botulisme, herinnert hij zich, beuken legden het loodje. ,,Vele planten- en vissoorten verdwenen en zijn nooit meer teruggekeerd. Andere soorten rukten juist op, zoals het pijpenstrootje en andere woekergrassen. De schade was vooral groot in gebieden waar de waterhuishouding al verstoord was.''

Volledig scherm
De zwaar bedreigde kleine heidevlinder komt in Nederland nog maar op één plaats voor: op de Veluwe bij Radio Kootwijk © Kars Veling, De Vlinderstichting

Juist om die reden maken natuurbeheerders zich nu zorgen. Want tegenwoordig is de waterhuishouding bijna overal verstoord. ,,De natuur zelf kan prima een stootje hebben. Dat zie je bijvoorbeeld aan bomen die nu hun bladeren en schors laten vallen om niet uit te drogen. Het lijkt wel herfst. Maar verstoorde natuur is niet goed bestand tegen extreme omstandigheden'', zegt hydroloog Rob van Dongen van Staatsbosbeheer.

Verzilten

Natuurbeheerders zien met lede ogen toe hoe de toch al structureel te lage grondwaterstand nog verder keldert. Op de veengronden in het westen rukt daardoor het zoute kwelwater op, zegt bioloog Arnold van Vliet van Wageningen Universiteit. ,,Daar verzilt de grond. Planten en dieren hebben last van dat zout. Op de zandgronden in het oosten zorgt de droogte juist voor vermesting die het ecosysteem verstoort.''

Volledig scherm
De elrits is een van de zeldzame vissoorten die werd gered uit de opdrogende Verloren Beek © Hans van de Vlekkert

Ingrijpen in de natuur met kunstgrepen als nectartuintjes vindt de bioloog daarom gerechtvaardigd. ,,We hebben er zelf voor gezorgd dat het zo slecht gaat met onze natuur. In geen enkel Europees land zijn zoveel soorten verdwenen als bij ons. De klap van deze droogte kan onze natuur eigenlijk niet hebben.''