Volledig scherm
© Thinkstock

Veertien doden: ook medici staan voor een raadsel

VIDEOTijdens een medische proef bij het AMC overleden tussen 2013 en 2016 liefst veertien van de 54 deelnemers. Een duidelijke oorzaak werd tot nu toe niet gevonden. Chirurg Thomas van Gulik doet zijn verhaal.  ,,Kunnen jullie het verklaren, vroeg de toetsingscommissie ons. Dat konden we niet. Dan moet je niet doorgaan."

Nog een paar maanden, en dan verschijnt in een internationaal medisch tijdschrift een artikel van de hand van chirurgen van het AMC. In het artikel proberen ze te verklaren waarom er bij hun onderzoek naar drainage bij mensen met galwegkanker veertien doden vielen, veel meer dan vooraf aangenomen. De conclusie van het artikel: de uitkomsten zijn 'moeilijk te interpreteren'. Wetenschapstaal voor 'we snappen het niet'.

Galwegkanker is een 'heel moeilijke ziekte', zegt professor Thomas van Gulik, chirurg bij het AMC. Jaarlijks treft die maar een paar honderd Nederlanders. Klachten treden bovendien vaak laat op: in veel gevallen te laat om er nog iets aan te kunnen doen. Onderzoek naar de oorzaak, de risicofactoren en mogelijke behandelingen is daardoor heel moeilijk.

Vooruitgang gaat in heel kleine stapjes. Eén zo'n stapje hadden onderzoekers van het Amsterdam Medisch Centrum (AMC) in 2013 voor ogen, toen ze besloten om twee verschillende drainagemethoden te onderzoeken bij mensen die lijden aan galwegkanker. Het ging om patiënten die in aanmerking komen voor een operatie om hun tumor en een groot deel van de lever te verwijderen. Voordat die risicovolle operatie kan worden uitgevoerd, moet overtollig gal uit de lever zijn weggevoerd. De tumor zorgt er bij deze patiënten voor dat gal zich ophoopt in de lever, wat leidt tot geelzucht.

,,Voor het afvoeren van het vocht bestaan twee methoden'', vertelt Van Gulik. ,,Bij de ene wordt een galbuisje via de keel en de darm ingebracht door de endoscopist. Bij de andere wordt via de huid en de lever een drain ingebracht door de radioloog. De keuze van de methode hangt af van de in een ziekenhuis aanwezige ervaring. Beide methoden zijn al 30 jaar in gebruik.''

Complicaties

Met de studie, die onder auspiciën van het AMC ook in Rotterdam, Groningen en Maastricht werd uitgevoerd, wilden de onderzoekers uitvinden welke methode minder complicaties oplevert. Op basis van historische gegevens was de verwachting dat het galbuisje meer infecties en verstoppingen zou opleveren, maar wetenschappelijk getest was dat nooit.

Volledig scherm

Patiënten mochten zelf weten of ze wilden meedoen. Als ze instemden, bepaalde de computer welke methode werd toegepast. Vaak is de bereidheid van patiënten om aan dit soort onderzoek mee te doen hoog, omdat ze eraan willen bijdragen 'hun' ziekte de wereld uit te helpen.

Achteraf is de conclusie dat de patiënten die door het lot een leverdrainage toebedeeld kregen, het niet troffen. Van de 27 mensen die een galbuisje kregen, stierven er drie in de periode tussen het plaatsen van het buisje en de 90ste dag na de operatie. Bij de 27 mensen die een leverdrain kregen, waren dat er elf. Het verschil was zo groot, dat het onderzoek in 2016 - na 54 van de 108 geplande proefpersonen - werd stopgezet.

Over de hele groep gezien zijn 14 van de 54 deelnemers overleden, dat is 26 procent. Bij mensen met een galbuisje was dat 11 procent, bij mensen met leverdrainage 40 procent.

Bepalen welk percentage 'normaal' zou zijn, is moeilijk. Veel onderzoek is er niet op dit gebied. Maar het verschil tussen beide methoden was alarmerend genoeg. ,,We hebben ons ontzettend verbaasd, en snapten het ook niet. Kunnen jullie het verklaren, vroeg de toetsingscommissie ons. Dat konden we niet. Dan moet je niet doorgaan.''

Nadien zijn de sterfgevallen één voor één onderzocht. Want hoe kan het, dat er bij de ene methode veel meer doden vallen dan bij de andere? Nota bene bij de methode waarvan vooraf betere resultaten worden verwacht? Het AMC moet het antwoord schuldig blijven, nog steeds.

Conclusies

Een van de raadsels is dat de doden in verschillende stadia vielen. Drie mensen met een leverdrainage overleden al voor de operatie (bij patiënten met een galbuisje geen enkele). Na de operatie stierven elf personen - acht hadden een leverdrainage gehad, drie een galbuisje. Ze overleden op verschillende manieren. Twee kregen er een hartinfarct, zes overleden door de operatie en drie zagen de tumor weer terugkomen.

,,Dat maakt het moeilijk om conclusies te trekken'', zegt Van Gulik, die er zelfs rekening mee houdt dat het hoge aantal sterfgevallen toeval is. ,,Er zijn zó veel factoren die een rol kunnen spelen. Het is een complexe ziekte, en in zo'n onderzoeksperiode kan van alles gebeuren. Om dan te zeggen dat een overlijden wordt veroorzaakt door verschil in drainage, is heel moeilijk.''

Toch is naar aanleiding van de resultaten besloten om ziekenhuizen aan te bevelen voortaan in eerste instantie een galbuisje te gebruiken. De deelnemers aan het onderzoek zijn vorige week per brief op de hoogte gebracht van de resultaten.

Wat rest zijn een hoop extra vragen, en een enorme berg persoonlijk leed. Het is inherent aan medisch-wetenschappelijk onderzoek, zegt Koos Burggraaf, professor in Leiden en directeur van het Centre for Human Drug Research (CHDR). ,,Heel vaak denken we dat onderzoek alleen maar positieve uitkomsten oplevert, maar dat is helaas niet zo. Soms weet je het gewoon niet. Dan denk je van te voren dat een interventie kan helpen, maar blijkt het middel uiteindelijk erger dan de kwaal. Soms kun je dan achteraf alleen maar heel verdrietige conclusies trekken.''

Marianne van Harten was één van de deelnemers aan het onderzoek. Kijk hier naar haar verhaal: