Volledig scherm
Verbrande resten van de ebolacentrum van Artsen zonder Grenzen in de Democratische Republiek Congo. © REUTERS

Ebola-artsen moeten vechten tegen de dodelijke ziekte, bijgeloof en politiek

Deze week is opnieuw een ebola-behandelcentrum van Artsen zonder Grenzen in de Democratische Republiek Congo aangevallen. Gezocht wordt nog naar de daders en hun motieven. Voelt de lokale bevolking zich gepasseerd door internationale hulpverleners of spelen er politieke redenen?

De behandelcentra in Butembo en Katwa, vijftien kilometer verderop, zijn zwartgeblakerd en onbruikbaar. Ze liggen in het oosten van de Democratische Republiek Congo, vlak bij de grens met Oeganda. Een zorgwekkend gebied want hier zijn volgens de Wereld Gezondheids Organisatie (WHO) sinds zeven maanden 872 gevallen van ebola zijn geconstateerd. 553 patiënten overleden daaraan. Na de dodelijk epidemie in West-Afrika tussen 2014 en 2016 met meer dan 10.000 doden is dit de grootste uitbraak van de ziekte. De zorg is groot mede omdat er tal van milities actief zijn in het instabiele gebied.

Deze week werden de beide ebola-centra eerst bekogeld met stenen en vervolgens in brand gestoken. In Katwa kwam de broer van een patiënt, die toevallig op bezoek was, daarbij om het leven. Een aantal patiënten wordt vermist. In Butembo werd de poort van het centrum met een auto geramd en werd er ook door aanvallers geschoten.

Volledig scherm
Een oefening van ebolabestrijders zoals die op verschillende plekken in Afrika worden gehouden, hier in Zuid-Soedan. De lokale bevolking snapt onvoldoende wat er aan de hand is en de gekste geruchten doen al snel de ronde. © AFP

Doodsbedreigingen

Heidi Hochstenbach, adjunct coördinator noodsituaties voor Artsen zonder Grenzen, is ter plaatse in de Democratische Republiek Congo. Ze doet onderzoek naar de gebeurtenissen. Telefonisch laat ze weten de zaak hoog op te nemen. Temeer daar er ook doodsbedreigingen zijn geuit tegen blanken die zich nu nog in Butembo en Katwa bevinden. Andere hulporganisaties zouden daarom overwegen hun ebola-klinieken tijdelijk te sluiten. Artsen zonder Grenzen heeft de activiteiten in het gebied voorlopig opgeschort. Het kan weken duren eer de organisatie terugkomt.

Vreemdelingen

Butembo en Katwa zijn dorpen in een geïsoleerd en straatarm gebied waar gewapende groepen rondzwerven en bewoners teisteren. Dorpelingen hebben het dus niet zo op vreemdelingen. Daarbij komt dat ebola nieuw is voor de bewoners die vaak niet begrijpen waarom buitenstaanders komen helpen bij een ziekte die op het oog een onschuldige koorts kan zijn. De verschijnselen in het begin van de ziekte lijken op malaria. Vreemdelingen in plastic pakken die familieleden weghalen, wekken dan vooral achterdocht. 

Het sterke vermoeden bestaat daarom dat de aanvallen te maken hebben met wantrouwen van een deel van de ongeschoolde bevolking tegenover westerse hulporganisaties die onvoldoende zouden hebben uitgelegd waarom ze hier zijn en hoe ze de ziekte proberen te bestrijden. Dat ebola-patiënten moeten worden geïsoleerd van hun familie vanwege besmettingsgevaar wordt slecht begrepen. Er deden al enige tijd de vreemdste geruchten de ronde - de organen van de zieken zouden door westerlingen worden verkocht - maar dit soort aanvallen op klinieken zijn zeldzaam. Hochstenbach: ,,Wij zitten hier al vanaf 1981. En het gevoel bij de lokale mensen is vaak dubbel. Aan de ene kant kan het land niet functioneren zonder de steun van de humanitaire gemeenschap. Aan de andere kant wordt er vaak gedacht dat wij hier komen om geld te verdienen aan hun zieken. We zijn nog altijd een beetje de witte kolonisten. We worden er ook regelmatig van beschuldigd dat we de lokale bevolking overslaan bij het uitdelen van werk.”

Volledig scherm
Het vernielde ebolacentrum in Katwa. © REUTERS

Ontkennen

Bijkomend probleem is volgens Hochstenbach dat het bestaan van ebola door lokale notabelen vaak glashard wordt ontkend. Het valt dan niet mee hulp te bieden in een gebied vol bijgeloof met invloedrijke toverdokters met particuliere klinieken die organisaties als Artsen zonder Grenzen zien als bedreiging van hun inkomsten. ,,Omdat wij gratis hulp geven, overigens net als de klinieken van het ministerie van Gezondheid hier. Daarnaast hebben we te stellen met invloedrijke katholieke priesters die goedgelovige mensen vertellen dat ebola niet erg is en dat het overgaat als je maar genoeg bidt. We weten nog niet zeker of die aanvallen nou alleen tegen Artsen zonder Grenzen waren gericht of tegen de ebola-bestrijding in het algemeen. De hulporganisaties staan hier niet aan het roer van de nationale bestrijdingscampagne. Het is het nationale ministerie van Gezondheidszorg dat officieel de coördinator is van de bestrijding van ebola, samen met het WHO. Wij zijn technisch gezien een uitvoerende partner.”

Politiek

Maar het kan ook nog zijn dat er politieke motieven speelden bij de aanvallen, vermoedt Hochstenbach. ,,Ik denk niet dat we ooit echt uitvinden waarom dit is gebeurd. Het zal deels ook samenhangen met de omstreden verkiezingen die hier waren in december en die in Butembo, waar dit gebeurd is, werden geannuleerd. De reden was een samenscholingsverbod vanwege de ebola-uitbraak. De verkiezingen in dat district moeten deze maand alsnog worden gehouden. Het kan voor partijen van belang zijn chaos te creëren zodat de massa volgt wat er maar geroepen wordt.”

In pamfletten die zijn rondgestrooid staat: ‘Wij hebben de gevangenen van ebola bevrijd’. Hochstenbach is bang dat als de centra worden herbouwd en de ziekenzorg straks wordt voortgezet in een gemilitariseerde setting het vertrouwen in de artsen nog verder daalt. ,,Als ze nu gaan zoeken naar besmette patiënten die kwijt zijn geraakt in de chaos en ze die gaan dwingen zich te laten opnemen dan heb je een chaos waaraan wij onze naam niet gaan verbinden.”

Quote

Er is al veel gevacci­neerd en gelukkig hebben we ook wat weten te bereiken met medicatie

Heidi Horstenbach, Crisismanager voor Artsen zonder Grenzen

Het personeel en tien patiënten, van wie zes nog werden onderzocht op besmetting met de levensbedreigende infectieziekte, zijn geëvacueerd naar andere centra. Ze zijn erg geschrokken maar maken het naar omstandigheden goed, aldus Hochstenbach.

Gevaar

Vooralsnog is het gezondheidsrisico te overzien. Ebola is gelukkig niet zo besmettelijk als bijvoorbeeld de mazelen of cholera, aldus de adjunct coördinator noodsituaties van Artsen zonder Grenzen. Want dan liepen er nu massa’s gevaar. ,,Er is al veel gevaccineerd en gelukkig hebben we ook wat weten te bereiken met medicatie. Het percentage ziektegevallen met dodelijke afloop is al gezakt van in de negentig naar rond de zestig procent. Het totale aantal is nog geen duizend mensen. Dat is te overzien als je weet hoeveel mensen hier wonen. Natuurlijk hebben we vanuit de bevolking ook steunbetuigingen gekregen. Ik vrees wel dat als dit niet wordt opgelost op een vreedzame manier je in dit gebied wel een uitbreiding van ebolagevallen riskeert.”

  1. Vrees voor dertien doden Nieuw-Zeeland, vermiste Nederlander (66) weer terecht

    Vrees voor dertien doden Nieuw-Zee­land, vermiste Nederlan­der (66) weer terecht

    Acht mensen worden nog vermist na de uitbarsting van de vulkaan op het Nieuw-Zeelandse eiland White Island. Van de 47 mensen die op het eiland waren, zijn vijf mensen om het leven gekomen en 31 in het ziekenhuis opgenomen. Dat heeft de Nieuw-Zeelandse politie bekendgemaakt. Van de vermisten wordt gevreesd dat ze niet meer in leven zijn. Een Nederlander die als vermist werd opgegeven is weer terecht, zo laat zijn broer aan deze nieuwssite weten.