Eerste genetisch gemanipuleerde baby geboren in China: is hek nu van de dam?

Een Chinese arts claimt de eerste ‘designerbaby’ in elkaar te hebben geknutseld. Hij zou het dna zo hebben gemanipuleerd dat het meisje resistent is tegen hiv. De opschudding is groot. Opende He Jiankui de Doos van Pandora? Of bewijst hij de mensheid een grote dienst? 

,,Twee mooie kleine Chinese meisjes genaamd Lulu en Nana zijn een paar weken geleden geboren,” onthulde de onderzoeker maandag breeduit lachend in een YouTube-filmpje, ,,huilend en net zo gezond als elke andere baby.”

Maar deze tweeling is bepaald níet zoals elke andere tweeling, maakt de in de VS gepromoveerde wetenschapper meteen zonneklaar. Het zijn de eerste mensjes ter wereld die genetisch zijn gemanipuleerd. Via ivf is het sperma van hun vader Mark bij de eicel van hun moeder Grace gebracht. Vervolgens (ze waren toen nog maar één cel groot) zegt Jiankui ‘genenchirurgie’ te hebben toegepast op hun dna. ,,Daarmee is de toegangspoort weggehaald waardoor het hiv-virus naar binnen kan om iemand te infecteren,” zegt hij. Met als resultaat dat één van de meisjes nu voor de rest van haar leven immuun zou zijn voor aids.

Quote

De gevolgen zijn potentieel enorm. Hiermee verander je de menselijke soort

Sebastiaan Mastenbroek, onderzoeker

Het nieuws sloeg in als een bom. Wetenschappers en ethici in de hele wereld reageren met verontwaardiging en afschuw. Wat Jiankui heeft gedaan, is volgens hen volstrekt onaanvaardbaar. ,,De gevolgen zijn potentieel enorm,” verklaart voortplantingsonderzoeker Sebastiaan Mastenbroek van het AMC. ,,Door dna aan te passen, dat wordt doorgegeven aan de kinderen van je kinderen, pas je de mens aan. Je verandert onze soort.”

Nieuwe übermensch

Het angstbeeld? Dat rijke mensen straks een designerbaby kunnen bestellen met blond haar, een hoog IQ of de beenspieren van een topvoetballer. Heel veel science fiction is vervolgens niet meer nodig om te bedenken dat zo een übermensch kan worden gecreëerd. Een gevaarlijk wapen in handen van kwaadwillenden die voor God willen spelen of uit zijn op wereldheerschappij. Zo kan zelfs een nieuw mensenras ontstaan dat ons uitroeit, waarschuwde de beroemde Britse natuurkundige Stephen Hawking postuum in zijn laatste boek.

Volledig scherm
He Jiankui in zijn laboratorium in Shenzhen © AP

Daar is de Chinese arts allemaal geenszins op uit, zegt hij in zijn filmpje. Ook hij is tegen designerbaby’s, tegen selectie op IQ of haarkleur. De techniek mag volgens hem alleen worden gebruikt om gezonde kinderen te maken, die een leven lang lijden bespaard blijft. 

Erfelijke kanker

Genetische manipulatie kan voorkomen dat erfelijke aandoeningen op kinderen worden overgedragen. Met de techniek die Jiankui zou hebben gebruik, kun je heel precies een gen veranderen - zoals een eigenschap die kanker veroorzaakt, of blindheid. De zogenoemde crispr-cas-technologie zou daarom een alternatief kunnen worden voor embryoselectie. Daarbij ondergaan ouders die kampen met een erfelijke aandoening ivf. In het laboratorium worden vervolgens de embryo’s geselecteerd die vrij zijn van de aandoening. Soms moeten ze de helft van de embryo's weggooien.

Het gen repareren zou dan efficiënter kunnen zijn, zegt Mastenbroek. ,,Maar voor je die techniek op menselijke embryo's gaat toepassen, moet je heel zeker weten dat het veilig is. Dat je niet onbedoeld ook andere stukjes dna verandert, dat er geen onwenselijke effecten zijn op lange termijn. Zo ver zijn we nog lang niet. Ook de ethische discussie - in welke gevallen je dit zou willen - moet nog worden gevoerd.”

‘Waanzinnig’

Wereldwijd is daarom de consensus dat er niet aan het dna van mensenbaby's mag worden geknutseld. In veel landen, waaronder Nederland, is dat verboden. Ook in China is met verontwaardiging gereageerd. De Chinese regering heeft ‘onmiddellijk onderzoek’ naar de zaak ingelast en veel Chinese wetenschappers distantiëren zich uitdrukkelijk van hun collega. ,,Directe experimenten op mensen kunnen alleen maar als waanzinnig worden omschreven,” staat in een brief die is ondertekend door 122 onderzoekers. Zij spreken van ‘een zware klap voor de wereldwijde reputatie van de Chinese wetenschap’. De eigen universiteit van Jiankui liet maandag weten dat zij niet op de hoogte was van het experiment. De onderzoeker zou al sinds begin dit jaar met onbetaald verlof zijn.

Heeft hij als een cowboy thuis aan embryo's zitten knutselen? Niemand die het weet. Volgens Jiankui hebben zeven ouderparen die een vruchtbaarheidsbehandeling ondergingen zich vrijwillig voor zijn experiment gemeld; één zwangerschap zou nu dus hebben geresulteerd in genetisch gemanipuleerde baby's. Die bewering is niet te toetsen: de ouders schermt hij af ‘vanwege privacy’ en over zijn werk heeft hij niet in een wetenschappelijk tijdschrift gepubliceerd. Op een congres in Hong Kong zou hij zijn methode woensdag openbaar maken.

Hoax?

Het kan een hoax zijn, zegt Mastenbroek. ,,Maar het kan ook waar zijn. De techniek is niet zo ingewikkeld. We wisten dat dit er binnen een paar jaar aan zat te komen.” 

He Jiankui vindt dat hij de wereld een dienst heeft bewezen. De techniek is volgens hem een logisch vervolg op ivf, waartegen aanvankelijk ook veel weerstand was. En ouders als die van Lulu en Nana - vader Mark is besmet met hiv - hebben die volgens hem nodig. Hij wist dat hij veel kritiek zou krijgen, zegt hij in zijn video. ,,Maar voor hen ben ik bereid die op me te nemen. Als vader van twee dochters kan ik me zelf geen mooier geschenk voorstellen.”