Volledig scherm
Vluchtelingen in de IJsselhallen in Zwolle © anp

'Europa heeft migranten hard nodig'

De vluchtelingencrisis legt een chronische Europese ziekte bloot: gebrek aan eenheid en politieke daadkracht, zegt professor en auteur Ian Buruma. Volgens hem heeft het continent bovendien een te eenzijdige, negatieve kijk op asielzoekers. 'Zij worden niet gezien als een verrijking.'

Volledig scherm
Een vluchteling neemt een selfie met Angela Merkel © EPA
Volledig scherm
Auteur Ian Buruma © Hollandse Hoogte

Het optreden van Angela Merkel kan hem wel bekoren. Met haar belofte dat Duitsland mensen in nood nooit de deur zal wijzen, is zij uitgegroeid tot de 'Mama Merkel van het Beloofde Land'. ,,Ja, ik heb sympathie voor haar. Het Duitse optreden is hartverwarmend. Zij is de enige politicus die echt haar nek uitsteekt,'' zegt de in Nederland geboren Ian Buruma, die in New York democratie, mensenrechten en journalistiek doceert aan het Bard College.

,,Zij reageerde op de chaos in Hongarije,'' aldus Buruma (63). De chaos waarin vluchtelingen geen kant op konden in een overvol station of als een vracht vee op het spoor stonden geparkeerd. Zonder water, zonder voedsel.

,,Merkel heeft natuurlijk wel een luxe positie,'' zegt de professor. ,,Haar regering staat sterk in haar schoenen en de stemming onder de Duitse burgerbevolking mag uitzonderlijk worden genoemd. Maar ook de kanselier ondervindt dat de opvang van vluchtelingen nooit gemakkelijk politiek te verkopen is.''

Kousenvoeten
Sommige Europese regeringsleiders als Viktor Orban uit Hongarije en Robert Fico uit Slowakije hebben daar uit overtuiging al geen moeite mee (zij zijn tegen), maar anderen, onder wie ook Mark Rutte in Nederland, lopen voortdurend op kousenvoeten als het gaat om de opvang van vluchtelingen.

De voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, houdt hun voor dat zij vooral duidelijk en eerlijk moeten zijn tegenover de eigen bevolking. ,,Dat is niet genoeg,'' reageert Buruma. ,,Er is politieke wil, politiek lef voor nodig. Hulp aan vluchtelingen hoeft niet in ieders belang te zijn om het belangrijk te maken voor heel de samenleving.''

Dat vraagt om ferme reacties tegen demagogie, tegen waarschuwingen dat een kleine toestroom van Syriërs, Irakezen, Libiërs en Eritreeërs een lidstaat van de EU, of zelfs heel Europa ondermijnt.

Volledig scherm
© anp

Al die burgers die spontaan hulp aanbieden en organiseren omdat zij alle ellende niet langer kunnen aanzien, moeten extra steun krijgen. ,,Maar ook Merkel kan anderen alleen maar overtuigen, niet dwingen,'' zegt Buruma. ,,Daar is Europa niet voor ingericht. Ook dit dossier moet op basis van consensus met alle lidstaten worden afgestemd. Door de verdeeldheid heeft de EU nog altijd geen coherent beleid voor migratie. Dat kan er alleen komen door een federale, door Brussel geleide aanpak, maar dat is nog altijd een brug te ver.''

Dus moddert Europa opnieuw aan en breekt er meteen ruzie uit als commissievoorzitter Juncker een plan met quota voor de opvang van vluchtelingen per lidstaat presenteert. Hongarije, Slowakije en Roemenië weigerden als eersten pertinent mee te werken. Het zoveelste voorbeeld van de dubbelhartigheid van nationale politici in de relatie met de EU.

Buruma: ,,Die houding ondermijnt een verenigd Europa. Als het goed uitkomt, wordt het toegejuicht, in lastige situaties wordt het misbruikt als alibi (het is de schuld van Brussel), of, zoals in het geval van de vluchtelingen, wordt de deur naar de rest van Europa met een klap dichtgegooid.'' Onmacht, onenigheid en demagogie leiden ook tot een te eenzijdige, donkere kijk op de opvang van vluchtelingen. Europese landen met een krimpende bevolking kunnen hen goed gebruiken.

,,Duitsland onderkent dat demografische probleem. Groot-Brittannië bijvoorbeeld niet, hoewel specialisten daar zeggen dat hun gezondheidszorg met een groeiend tekort aan personeel niet overeind is te houden zonder immigratie,'' voegt Buruma toe.

Hij zou mede daarom ook veel liever zien dat Junckers voorstel van quota voor vluchtelingenopvang tevens geldt voor economische migranten. ,,Door hen op één hoop te vegen met vluchtelingen, doe je hen tekort. Dan wek je de indruk alsof ze onder valse voorwendselen proberen binnen te komen.

Volledig scherm
© epa

Eigenbelang
,,Economische migratie vanuit niet EU-landen is onder zorgvuldig toegepaste voorwaarden, legitiem en noodzakelijk. Omdat Europa hen nodig heeft. Om iedereen hiervan te doordringen, is lastig. De meeste mensen laten zich eerder leiden door emoties dan door een koele berekening van rationeel eigenbelang.''

De vicevoorzitter van de Europese Commissie, Frans Timmermans, pleit voor een snelle aanpassing van het asielbeleid. Er moet veel sneller worden bepaald of mensen er recht op hebben. Indien nodig moeten ze worden teruggestuurd en evenals Mark Rutte wil hij extra fondsen voor de opvang van vluchtelingen in hun eigen regio. Die opvang verkeert in een crisis door kommervolle leefomstandigheden en een dreigend bankroet van VN-hulporganisaties. De vluchtelingenstroom zal daarom alleen nog maar aanzwellen.

Zijn de Verenigde Staten, die nu 10.000 Syriërs opnemen, een voorbeeld van hoe het wel zou moeten? ,,Dat aantal is natuurlijk veel te klein. Vergeet ook niet dat de VS medeverantwoordelijk zijn voor de chaos in het Midden-Oosten. Maar de Amerikaanse unie is net zo onderhevig aan spanningen,'' meent Buruma.

Maar bij migrantenopvang kan wel worden geleerd van de VS. Het helpt enorm als mensen snel aan het werk of naar school kunnen. ,,Dat stimuleert, motiveert.''

Misschien moet Europa ook wel aan een greencard. Er worden er jaarlijks 50.000 uitgegeven, op basis van immigratiequota en de behoefte van de arbeidsmarkt. ,,De greencard wordt gezien als de eerste stap naar het burgerschap,'' zegt Buruma. ,,Hiermee krijgt migratie de lading die ze verdient: van toekomst, van optimisme. In gezamenlijkheid.''