Volledig scherm
De Turkse premier Recep Erdogan, hier met de leider van de Nationale Coalitie van de Syrische Revolutie. © afp

Liefde tussen Erdogan en de machtige Gülen-beweging is voorbij

Aan de tactische alliantie in Turkije tussen premier Recep Tayyip Erdogan en de beweging van de theoloog Fetullah Gülen lijkt een einde te zijn gekomen. En ze gaan niet als goede vrienden uit elkaar.

De spanning tussen Erdogan en de Gülen-beweging liep eind december op toen een woordvoerder van de premier bekendmaakte dat er afluisterapparatuur gevonden was in de kantoren van Erdogan. De premier beweerde dat reactionaire elementen binnen de Turkse politiek en het leger verantwoordelijk waren voor de plaatsing van de apparatuur.

In de afgelopen tien jaar heeft de regering-Erdogan - met de hulp van Gülen-aanhangers - de politieke invloed van het leger aanzienlijk teruggebracht. Het afluisterincident kan dus een poging zijn van recalcitrante generaals om wat van hun verloren macht terug te krijgen.

Sommige waarnemers stelden echter dat er ook Gülen-aanhangers achter kunnen zitten. Die speelden een belangrijke rol bij het verminderen van de invloed van het leger, maar willen wellicht zelf de ontstane leegte opvullen, zei de voormalige woordvoerder van Erdogan, Afik Beki, 27 december op nieuwszender CNN Türk.

Moskee en staat
De Gülen-beweging staat bekend om haar uitgebreide netwerk van islamitische scholen in de wereld, haar invloed op de Turkse media, het justitiesysteem en het politieapparaat. Gülens aanhangers in Turkije werden alom gezien als een belangrijke hulp voor Erdogan en zijn islamitische Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling, bij vergroten van de burgerlijke controle op het leger en het verzwakken van de sterke barrière tussen religie en staat. Nu de generaals in het gareel gedwongen zijn, is de basis voor de alliantie uitgehold.

'Het vertrouwen tussen de twee facties is verdwenen en de coalitie functioneert niet meer. De gezamenlijke doelen zijn niet meer zo duidelijk aanwezig als voorheen', zegt Kadri Gursel, politiek columnist bij het Turkse dagblad Milliyet.

Erdogan zit stevig in het zadel en heeft ook niet meer de behoefte naar gezamenlijke doelen te zoeken, zegt Yuksul Taskin, hoogleraar aan de Marmara Universiteit in Istanboel en expert op het gebied van centrumrechtse Turkse politiek. 'Tijdens de strijd tegen het leger en de burgerlijke bureaucratische oligarchie, heeft hij te veel macht aan de Gülen-gemeenschap gegeven', zegt Taskin. 'Hij wil niet onder druk gezet worden door deze groep en probeert haar macht in te perken.'

Scholen
Volgens Emre Uslu, columnist bij Zaman Today, een Engelstalige krant die sympathiseert met de Gülen-beweging, heeft Erdogan de Turkse inlichtingendienst MIT opdracht gegeven aanhangers van de Gülen-gemeenschap aan te pakken. Hij zou het ook voorzien hebben op particuliere scholen die de beweging zouden voorzien van zowel inkomsten als nieuwe volgelingen.

Elk jaar bereiden de Gülen-scholen 1,2 miljoen Turkse jongeren voor op de strikte Turkse toelatingsexamens van de universiteiten. Volgens de Turkse Kamer van de Koophandel, zijn de scholen - vierduizend in aantal - een miljoenenindustrie geworden met een omvangrijk publicatie- en distributienetwerk.

Hoeveel scholen er exact verbonden zijn met de Gülen-beweging, is echter niet bekend. Het lot van de scholen wordt gezien als een lakmoesproef voor de richting die de strijd tussen de premier en de theoloog op zal gaan.

De 71-jarige Gülen, die in Pennsylvania woont, is terughoudend in de media. In een videotoespraak die hij in november voor zijn aanhangers hield, kwam hij echter vastbesloten over. 'Als ze jullie huizen sluiten, openen jullie slaapzalen. Als ze jullie slaapzalen sluiten, bouwen jullie huizen. Als ze onze scholen sluiten, bouwen jullie universiteiten. Als ze jullie universiteit sluiten, openen jullie tien nieuwe scholen', zei hij. 'Jullie marcheren voorwaarts zonder te stoppen.'

  1. ‘We ruzieden, ze sloeg de deur dicht en vertrok’: broer Emanuela (15) vertelt over mysterieuze verdwijning

    ‘We ruzieden, ze sloeg de deur dicht en vertrok’: broer Emanuela (15) vertelt over mysterieu­ze verdwij­ning

    Een vermist 15-jarig meisje, lege graven en tal van duistere theorieën: wat leest als een boek van Dan Brown, is in werkelijkheid de mysterieuze verdwijning van de 15-jarige Emanuela Orlandi. Het meisje verdween 36 jaar geleden, en haar familie zoekt nog steeds. ,,Ik kan niet accepteren dat er al die jaren mensen waren die weten wat er is gebeurd”, vertelt de broer van Emanuela aan de Britse krant The Guardian.