Volledig scherm
Deelnemers aan de mars tegen de aanslag in Parijs, vorige week donderdag op de Dam in Amsterdam © anp

'Nederlanders geen Charlies': Grens aan vrije mening

Aanslag ParijsHet is volgens deskundigen helemaal geen toeval dat een middelbare school in Heemskerk deze week een poster van Charlie Hebdo in de ban deed. Het is eerder symbolisch. Want Nederlanders denken eigenlijk heel anders over de vrijheid van meningsuiting dan Fransen.

Quote

Daarom wordt de vrijheid van meningsui­ting daar niet als een van de vele rechten gezien maar als iets veel belangrij­kers; de pijler onder La Republique

Cultuursocioloog Dick Houtman
Volledig scherm
© AD

Het leidde op social media tot nogal wat stennis. Dat de directie van het Kennemer College in Heemskerk deze week een door een leraar opgehangen poster van Charlie Hebdo na klachten van leerlingen verwijderde. En haar excuses voor het 'aanstootgevende' ding aanbood en de docent er 'ernstig' op aansprak. Hoezo vrijheid van meningsuiting, was de vraag op Twitter.

Maar de Nederlandse hoogleraar cultuursociologie Dick Houtman (Katholieke Universiteit Leuven) ziet de actie van de schoolleiding juist als typisch Nederlands. Want Nederlanders denken als puntje bij paaltje komt volgens hem 'fundamenteel anders' over tolerantie dan Fransen. ,,Tolerantie heeft hier altijd betekend: rekening houden met de ander. In Frankrijk is het juist: tolereren dat de ander een totaal andere mening heeft.''

En dat heeft alles met de historie van beide landen te maken. ,,Wat Nederland onderscheidt, is dat hier al eeuwen allerlei religieuze minderheden naast elkaar bestaan. En dat die samen het land bestieren. En in de politieke arena rekening met elkaar houden. Van daaruit is dat beroemde 'poldermodel' ontstaan, waarin we gewend zijn elkaar te sparen.''

Machtsverschil
De Franse staat is daarentegen geworteld in het verzet tegen dat ene machtsblok dat het hele land eeuwen in de greep had: de katholieke kerk. ,,Daarom wordt de vrijheid van meningsuiting daar niet als een van de vele rechten gezien maar als iets veel belangrijkers; de pijler onder La Republique.''

En waar de meeste Fransen meningsverschillen dus accepteren, vinden vele Nederlanders ze een beetje eng. ,,We zijn hier van oudsher beducht voor mensen die onze gekoesterde harmonie op stelten zetten. We vinden ze 'onverantwoordelijk'; ze sturen aan op polarisatie, ruzie. Velen zagen Theo van Gogh vóór zijn overlijden dan ook eerder als oproerkraaier dan als held.''

Dus 'Charlies'? Nee. Dat zijn Nederlanders niet. Ondanks al die A4'tjes die vorige week in Amsterdam, Den Haag en Rotterdam omhoog werden gehouden. ,,Nu we meer afstand hebben van de emotie van het moment, moeten we die bordjes niet zozeer zien als steun voor een groepje anarchistische, linkse cartoonisten, maar als protest. Protest tegen terreur. Tegen lieden die de westerse samenleving willen splijten.''

Grenzen aan vrijheid
In het kort komt het volgens ethicus Christoph Baumgartner (Universiteit Utrecht) hier op neer: mensen omarmen het begrip vrijheid van meningsuiting, maar zien in de praktijk direct de grenzen. ,,Er zullen maar heel weinigen te vinden zijn die vinden dat echt álles gezegd moet kunnen worden. Mensen zien de nuance.''

En de vrijheid van meningsuiting ís in de praktijk ook flink begrensd, benadrukt Sophie van Bijsterveld, hoogleraar religie, staat en samenleving (Radboud Universiteit Nijmegen). Niet alleen door het strafrecht dat opzettelijke groepsbelediging bijvoorbeeld aanpakt. ,,Maar ook door het civiel recht. Je kunt iemand voor smaad of laster aanklagen. En er is nog de wet gelijke behandeling die discriminatie op de werkvloer wil voorkomen.''

Quote

Sinds de opkomst van Fortuyn en Wilders vinden juist de kiezers op rechts dat je 'moet kunnen zeggen wat je denkt'. Ook als het grof is

Onderzoeker Paul Dekker

Rekening houden met elkaar
De dubbele houding van Nederlanders blijkt uit nieuwe cijfers van het SCP. In het Continu Onderzoek Burgerperspectieven uit december 2014 is zo'n 51 procent voor een 'krachtiger bescherming' van de vrijheid van meningsuiting. Tegelijk vindt 64 procent het onaanvaardbaar als mensen daardoor 'in hun gevoelens worden gekwetst'. Het interessante is volgens onderzoeker Paul Dekker (SCP) dat de mensen die 'rekening met elkaar willen houden' in de loop van de decennia zijn veranderd. Was het vroeger iets voor rechtse fatsoenrakkers die beschaving hoog in het vaandel hadden, dan is het nu iets voor linkse theedrinkers à la Job Cohen.

,,In de jaren '60 pleitten linkse activisten voor het recht de Amerikaanse president Johnson ten tijde van de Vietnamoorlog voor moordenaar uit te mogen maken. Maar nu zijn het - sinds de opkomst van Fortuyn en Wilders - juist de kiezers op rechts die vinden dat je 'moet kunnen zeggen wat je denkt'. Ook als het grof is.''

Het posterincident op de school had volgens Baumgartner overigens niet hoeven escaleren. Er was een prima manier geweest om het zaakje op te lossen. Een uiterst Hóllandse manier. ,, De leraar had die poster als vertrekpunt voor een discussie kunnen gebruiken. Dan had het meteen kunnen gaan over de vragen: waar liggen de grenzen van vrijheid van meningsuiting? En waarom nemen sommige leerlingen aan zo'n affiche aanstoot?''

Volledig scherm
Deelnemers aan de Mars de la Republique in Parijs, afgelopen zondag © anp