Volledig scherm
Foto's van mensen die werden vermoord hangen in het Genocide Museum in Kigali, de hoofdstad van Rwanda. © Getty Images

Rwanda: nog steeds veel vragen bij een Afrikaanse genocide

Vandaag, precies 25 jaar geleden begon in het kleine Afrikaanse Rwanda een genocide. Daags nadat onbekenden het regeringsvliegtuig met Hutu-president Habyarimana hadden neergeschoten, volgde een onvoorstelbare en verschrikkelijke vergelding.

In drie maanden tijd brachten het Rwandese leger, Hutu-milities en burgers honderdduizenden Tutsi’s en tienduizenden gematigde Hutu’s om. Het meest moorddadig waren twee milities, de Interahamwe, een jeugdmilitie van regeringspartij MRND, en de Impuzamugambi van de extremistische splinterpartij CDR. De cijfers van die genocide variëren tussen de 500.000 en 1 miljoen, met 800.000 als het meest genoemde cijfer. Tussen 250.000 en 5000.000 vrouwen zouden zijn verkracht. Een pygmeeënvolk, de Batwa, werd voor bijna de helft uitgeroeid.  Rwanda telt naar schatting 400.000 oorlogswezen.

De slachtingen werden gestopt door de Tutsi-rebellenbeweging bekend als het Rwandees Patriottisch Front (RPF), geleid door de huidige president Paul Kagame. Maar de littekens zijn nog altijd zichtbaar. Er werd een reeks films gemaakt over de tragedie waarvan Hotel Rwanda de meest indrukwekkend blijft. 

Er zijn onderhand bibliotheken vol geschreven maar veel schuldvragen bleven onbeantwoord. Wat was de rol van de kerk, wat deden de Belgen, wat was de rol van de Fransen, hoe zat het met de internationale vredesmacht die in de regio gestationeerd was, UNAMIR, maar die niet ingreep vanwege het krappe mandaat van de troepen. Wereldwijd wordt de genocide vandaag herdacht. In Nederland wordt vandaag een stille tocht gehouden in Den Haag. Daarna volgt een herdenkingsplechtigheid in het Haagse stadhuis.

Rwanda was van 1916 tot 1962 een Belgische kolonie (daarvoor Duits), al was het formeel een protectoraat van de Verenigde Naties. Ook de Belgen tolereerden een systeem van etnische onderdrukking, dwangarbeid, sociale uitsluiting en straffeloosheid tussen Hutu’s(voornamelijk landbouwers) en Tutsi’s (vooral bestuurders). De verhoudingen tussen beide groepen stonden al lang op scherp.

Waarheid

“We zijn intussen 25 jaar na de vreselijke genocide, maar zitten nog ver van de waarheid over wat er tussen 1990 en 1994 is gebeurd”, zegt Johan Swinnen, op de website van de Vlaamse krant Het Laatste Nieuws. Hij was in die periode Belgische ambassadeur in Rwanda.

Volledig scherm
Nabestaanden bij een massagraf dat in 1994 werd ontdekt. © REUTERS

“Hoe komt dat er zoveel Rwandezen in de val zijn getrapt van de radicalisering, wie had daar baat bij, wie zat achter de crash van het vliegtuig van Habyarimana...? Daarover is nog altijd geen uitsluitsel, en dat maakt mij boos. De waarheid is namelijk een onontbeerlijk ingrediënt van rechtvaardigheid en ontwikkeling.”

In het voorjaar van 1990 vertelden Swinnen en zijn vrouw hun vier kinderen het goede nieuws: papa was net benoemd tot Belgisch ambassadeur in Rwanda, een prachtig land dat toen bekendstond als het Zwitserland van Afrika. Het liep zo anders. Rwanda werd een hel. Swinnen en zijn gezin bleven ongedeerd. Hij schreef een aangrijpend boek over zijn ervaringen maar zoekt nog steeds het antwoord op zijn vragen. “Als ik vraag waarom die genocide zo lang heeft geduurd, worden ze boos in Kigali”, klinkt het. “Het regeringsleger van toen was een zootje. Als huidig president Paul Kagame toch gevierd wordt als de man die een einde gemaakt heeft aan de genocide, waarom heeft hij dat niet vroeger gedaan? En waarom stond hij zo weigerachtig tegenover handhaving, of terugkeer, van vreemde troepen, ook van de VN-troepen, zoals generaal Dallaire schrijft?”

Politieke moorden

Ook over de tientallen politieke moorden die in de jaren voor de genocide gebeurden, bestaat nog altijd geen duidelijkheid. “En over de moord op Habyarimana, door het neerschieten van zijn vliegtuig, zijn wel Rwandese en Franse onderzoeken geweest, maar nog altijd geen internationaal gemandateerd onderzoek. Waarom is dat zo? Daarover ben ik nog altijd verontwaardigd”, aldus Swinnen.

Volledig scherm
Baron en oud-ambassadeur Johan Swinnen (rechts) werd in 2015 gefeliciteerd met zijn adellijke titel door koningin Mathilde en koning Philippe. © BELGA

Voor Swinnen is het beantwoorden van die vragen essentieel. “Elke mens heeft een geheugen, een rechtvaardigheidsgevoel, een historisch besef... Je moet daar rekening mee houden. Daarom moet er eerlijk gezocht worden naar de waarheid. Zelfs als men die waarheid niet definitief kan vinden, moet er zeker een nederige inspanning gedaan worden. Ik durf geen voorstel te doen, maar misschien hebben de Zuid-Afrikanen dat met de Waarheids- en Verzoeningscommissie goed aangepakt.”

De huidige aanpak van het regime in Kigali, waarbij elke hang naar waarheid onderdrukt en tegengewerkt wordt, is volgens Swinnen “verkeerd en vertrouwenondermijnend”. “Op zijn minst moet er toch respect en verdraagzaamheid zijn voor wie op een eerlijke manier naar de waarheid op zoek gaat. Dat moet toch kunnen?”

België gaat het overigens strafbaar stellen om genocides die zijn erkend door het Internationaal Strafhof te ontkennen, minimaliseren of verheerlijken. Het Belgische parlement stemt na Pasen voor een aanpassing in de antiracismewet. De wijziging heeft in eerste instantie vooral betrekking op de volkerenmoorden in Rwanda en Srebrenica. Het ontkennen van de holocaust was al strafbaar.

  1. Trieste foto van verdronken vader en dochter zet vluchtelingendiscussie VS op scherp
    VIDEO

    Trieste foto van verdronken vader en dochter zet vluchtelin­gen­dis­cus­sie VS op scherp

    De trieste foto van Óscar Alberto Martínez Ramírez en zijn 23-maanden oude dochtertje Valeria, liggend aan de oever van de rivier Rio Grande, schokt Amerika en de rest van de wereld. Het beeld van het tweetal, samen verdronken op weg naar een onzekere toekomst in de Verenigde Staten, staat symbool voor de migratiecrisis waarmee het land te kampen heeft. En de moed der wanhoop waarmee vluchtelingen de helse, en soms dodelijke, tocht aanvaarden.