Onderzoek bij de wrakstukken van MH17 vlakbij Grabovo in Oost-Oekraïne.
Volledig scherm
Onderzoek bij de wrakstukken van MH17 vlakbij Grabovo in Oost-Oekraïne. © AFP/BULENT KILIC

Wie schoot MH17 neer?

VideoDirect na het neerstorten van MH17 begint het wereldwijde speculeren. Het Westen wijst naar Rusland. Poetin beschuldigt Kiev. Wie heeft het vliegtuig echt neergehaald? In een poging de waarheid te achterhalen gaan we naar Oost-Oekraïne en Rusland.

De angst voor oorlog heeft het leven in de stad Donetsk platgelegd.
Volledig scherm
De angst voor oorlog heeft het leven in de stad Donetsk platgelegd. © AFP

De autorit begint in Donetsk, het bolwerk van de Russische separatisten in Oost-Oekraïne. De angst voor oorlog heeft het leven in de stad platgelegd. Winkels zijn gesloten of leeggeroofd. Banken zijn dicht en geldautomaten leeg. De straten zijn uitgestorven met het invallen van de duisternis. Ondanks een wapenstilstand klinken in de verte explosies bij het felbevochten vliegveld van de stad.

Half november oogt het landschap grauw en desolaat. Dit is de Bonbas, de kolenmijnenregio van Oost-Oekraïne. De meeste mijnliften staan echter stil, weinig mijnschachten zijn nog in gebruik.

Bij ieder dorp en bij elke kruising is een controlepost ingericht. Gewapende mannen inspecteren elke auto. Onder de strijders bevinden zich opvallend veel vrouwen in camouflagekleding, een kalasjnikov losjes over de schouder.

Bij ieder dorp en bij elke kruising is een controlepost ingericht. Gewapende mannen inspecteren elke auto.
Volledig scherm
Bij ieder dorp en bij elke kruising is een controlepost ingericht. Gewapende mannen inspecteren elke auto. © AFP

Bolwerken
Het is november 2014. Het is 50 kilometer rijden naar het gehucht Sarosjensko, richting het oosten over de provinciale weg N21. De weg verbindt de twee separatistenbolwerken Donetsk en Loehansk en werd ook op 17 juli gecontroleerd door de separatisten. Het is de weg waarover ook dagenlang de wagens van de Nederlandse repatriëringmissie reden, in hun pogingen bij het rampgebied te komen.

We zijn echter niet in het gebied om de rampplek te bezoeken. We zoeken niet naar het gruwelijke resultaat van het neerstorten van vlucht MH17. We zoeken de oorzaak, de reden wellicht, de omstandigheden die leidden tot de ramp.

Sarosjensko is een van de plekken die we daarvoor moeten bezoeken. Het dorp werd genoemd tijdens een persconferentie, toen Rusland haar versie van de gebeurtenissen ontvouwde een week na de ramp.  

De persconferentie van de Russen werd live uitgezonden. Op de reusachtige beeldschermen schetste generaal Andrej Kartapolov twee scenario's voor het neerstorten van MH17.
Volledig scherm
De persconferentie van de Russen werd live uitgezonden. Op de reusachtige beeldschermen schetste generaal Andrej Kartapolov twee scenario's voor het neerstorten van MH17. © AP

Objectief
Vicestafchef van de Russische strijdkrachten, generaal Andrej Kartapolov onthulde 4 dagen na de ramp, naar eigen zeggen 'objectieve informatie' tijdens een live uitgezonden persconferentie.

Met op de achtergrond reusachtige beeldschermen met kaarten, tabellen en foto's schetste Kartapolov twee scenario's voor het neerstorten van MH17.

Het eerste scenario kreeg de meeste aandacht in de Westerse én Russische media. Kartapolov legde uit dat MH17 afweek van de uitgestippelde route en dat een Oekraïens gevechtstoestel het passagierstoestel tot op enkele kilometers naderde. Volgens de generaal kan dit toestel een raket hebben afgeschoten.

Raket
De Nederlandse Onderzoeksraad voor Veiligheid presenteert een maand na de Russische presentatie een tussentijds rapport. Daarin staat geen enkele aanwijzing van een gevechtstoestel in de nabijheid van MH17.

Luchtmachtdeskundige Harry Horlings boog zich over de rapporten.
Volledig scherm
Luchtmachtdeskundige Harry Horlings boog zich over de rapporten. © Archieffoto Pim Ras
Quote

Dit is een raket geweest. Alles wijst erop

Harry Horlings, luchtvaartdeskundige

Logisch, vindt luchtmachtdeskundige Harry Horlings. Hij is voormalig vlieger en testpiloot van de Koninklijke Luchtmacht. ,,Dit is een raket geweest. Alles wijst erop: de inslagpatronen, de inslaglocatie, de enorme explosie. Dat kan alleen met een raket met een forse explosieve lading. Die worden van de grond afgevuurd.''

Defensiedeskundigen van Instituut Clingendael trekken dezelfde conclusie en ook een Duitse luchtmachtexpert met uitvoerige kennis van luchtafweersystemen in het voormalige Oostblok heeft geen enkele scepsis. Hij moet vanwege zijn huidige werkgever anoniem blijven en zegt: ,,Er is geen twijfel mogelijk. MH17 is neergeschoten en de raket is vanaf de grond gelanceerd, niet vanuit een gevechtsvliegtuig.''

Een aanval met een jachtvliegtuig is ook erg onwaarschijnlijk, zegt Horlings. ,,We weten uit het rapport dat de schade aan de voorzijde van het vliegtuig zat. Een Oekraïens toestel had daarvoor om de Boeing heen moeten vliegen, keren en dan het toestel aanvallen: alles vlak voor de Russische grens: een no-goarea voor een ­Oekraïense vlieger. Waarom zou je al die moeite doen? Het is veel logischer om een toestel van achteren aan te vallen.''  

Op satellietbeelden zijn volgens de Russen de twee BUK-lanceereenheden in Oekraïense handen te zien die de dodelijke raket kunnen hebben afgevuurd.
Volledig scherm
Op satellietbeelden zijn volgens de Russen de twee BUK-lanceereenheden in Oekraïense handen te zien die de dodelijke raket kunnen hebben afgevuurd. © Screenshot YouTube

Dodelijk
Het tweede scenario dat werd gepresenteerd op de Russische persconferentie, was opmerkelijker: Kartapolov toonde satellietbeelden waarop een BUK-eenheid van het Oekraïense leger te zien zou zijn, in een weide nabij het dorp Sarosjensko. Op de foto zijn twee plekken te zien: volgens de Russen de twee BUK-lanceereenheden in Oekraïense handen die de dodelijke raket kunnen hebben afgevuurd.

Is dat een waarschijnlijk scenario? Wie een BUK afvuurt, maakt herrie. De lancering is oorverdovend luid. Een BUK-aanval gaat vergezeld met een 'significant geluid, zowel bij de start van de raket als tijdens de vlucht,' aldus de conclusie van de beroepsvereniging van Russische ingenieurs, uitgezonden op de Russische staatstelevisie.

De Duitse expert van Russische luchtafweersystemen beschrijft de volgende geluiden bij een BUK-lancering: een schok, een langgerekte toon en vervolgens een explosie in de lucht. Een lancering kan voor omwonenden nooit onopgemerkt blijven. De raket wordt uit een vuurvaste container gelanceerd, daardoor blijven er kleine schroeiplekken achter op de grond, geen grote stukken afgebrand weiland.

Een luchtdoelraket is geprogrammeerd om kort vóór en boven een vliegtuig te exploderen. Het toestel moet dan door een hagel van dodelijke granaatresten vliegen. En precies dat hebben de Nederlandse onderzoekers van de Onderzoeksraad beschreven in het tussentijds rapport: een groot aantal 'voorwerpen met hoge energie' hebben toestel MH17 van voren en van boven doorboord.

Uit de beschikbare types luchtafweergeschut komt direct het type BUK-M1 bovendrijven. Een BUK is uiterst mobiel en in staat om ook vliegtuigen op grotere hoogte zeer precies te raken. Vlak voor de inslag explodeert de raketkop in duizenden scherpe scherven. Dit zijn voorwerpen met hoge energie.  

xx
Volledig scherm
xx © Correctiv

Onopvallend dorp
Als er BUK's waren in de buurt van Sarosjensko, zoals de Russen beweren, hebben de inwoners dan iets gezien of gehoord? Die vraag brengt ons in november 2014 in Oost-Oekraïne.

Sarosjensko is een onopvallend dorp. Langs twee straten staan lage woningen met moestuinen en stallen. Daarachter ligt de weg die op de Russische satellietfoto is te zien. Het onverharde pad vertoont sporen die op rupsvoertuigen kunnen wijzen. Hier moet iets zwaars hebben gestaan. In het door de Russen aangewezen veld naast het pad zijn echter geen plekken te vinden die op een raketlancering kunnen wijzen. Het enige wat in het veld opvalt is een opgeploegd stuk land. De rest van de wei ligt er onaangeroerd, zelfs verwilderd, bij.

Halverwege het veld woont in een klein gebouwtje een 70-jarige gepensioneerde vrouw. Haar grijze haar is strak in een staart gebonden, haar gezicht is gebruind door de zon. Ze woont alleen, omringd door appelbomen en kippen.

Quote

Oekraïense militairen durven zich hier niet te vertonen

Bewoonster­ Sarosjensko
Saroshensko is slechts een gehucht.
Volledig scherm
Saroshensko is slechts een gehucht. © Correctiv

Lawaai
Op 17 juli was ze thuis. Nee, ze heeft niets ongewoons gemerkt. Geen lawaai, geen condensstrepen, geen opvallende voertuigen. En al helemaal geen Oekraïense militairen. Die durven zich hier niet te vertonen, zegt ze.

Ze is overtuigd aanhanger van de pro-Russische separatisten - en zeker van een vergaand complot van de Amerikanen. Slechts dankzij Poetin is een genocide op de Russischtalige Oekraïense bevolking voorkomen. Ze heeft echter niets gezien en spreekt daarmee de Russische verklaring op de persconferentie tegen.

Ook elders in het dorp wordt het geschetste scenario niet herkend. Een boerin moet niets hebben van politiek. ,,Ik heb koeien, die moeten iedere dag worden gemolken,'' zegt ze. Ze staat met hoofddoek en stofjas in de deuropening van haar woning.

Ook zij was op 17 juli in ­Sarosjensko en ook haar is niets opgevallen. Een familielid uit Moskou belde haar na de persconferentie nog opgewonden op. Maar nee: ,,Allemaal onzin, hier is niets gebeurd.''

Op straat verzamelen zich steeds meer dorpsbewoners. Niemand heeft op 17 juli iets gehoord. Niemand heeft iets gezien.  Vanuit Sarosjensko is op 17 juli geen BUK-raket afgevuurd. Als de sporen in het veld al van militaire voertuigen zijn, zijn ze niet op 17 juli ontstaan. Het spoor van de Russische generaal loopt dood. Van beide scenario's zijn geen aanwijzingen te vinden.

Het neerschieten van MH17 door een Oekraïense straaljager komt niet overeen met de schade aan de wrakstukken
Volledig scherm
Het neerschieten van MH17 door een Oekraïense straaljager komt niet overeen met de schade aan de wrakstukken © ANP

Schade
Het neerschieten van MH17 door een Oekraïense straaljager is zeer onwaarschijnlijk en komt niet overeen met de schade aan de wrakstukken; de locatie die de Russen aanwijzen als lanceerplek van een BUK-raket klopt niet.

Maar er waren wel degelijk BUK-systemen in de regio aanwezig. BUK's zijn van Russische makelij en worden van oudsher ingezet bij één duidelijk doel: oprukkende tanks en pantserwagens beschermen tegen luchtaanvallen. ,,Russische pantsereenheden verplaatsen zich alleen als zij door BUK's worden beschermd,'' zegt de Duitse luchtmachtspecialist. ,,Zonder de bescherming van raketten zijn rupsvoertuigen een makkelijke prooi voor bommenwerpers.''

Pantservoertuigen
Waar pantservoertuigen zijn, zijn luchtafweersystemen niet ver weg, bevestigt een woordvoerder van de Duitse Bundeswehr. Een uitgebreid interview wordt afgewezen, dat ligt te gevoelig.

Het bewijs van de BUKS in Oost-Oekraine, transport uit Rusland.
Volledig scherm
Het bewijs van de BUKS in Oost-Oekraine, transport uit Rusland. © Navo

Waren er dan pantservoertuigen en tanks in Oost-Oekraïne? Ja, al op 14 juni, bijna een maand vóór de aanval van het toestel, verklaart het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken dat pantsereenheden de grens met Oekraïne zijn overgestoken. De NAVO toont foto's van pantservoertuigen zonder emblemen in de Oost-Oekraïense plaatsen Snizjne en Makiivka.  

Maar er zijn nog sterkere bewijzen voor BUK's in de regio.

Lees verder in 'De route van het BUK'.

Kort na het neerstorten van MH17 viert separatistenleider Igor Girkin feest. Op VKontakte, het Russische Facebook, meldt hij het neerhalen van een Oekraïens gevechtsvliegtuig. ,,We hebben gewaarschuwd, vlieg niet door ons luchtruim.'' Het bericht is inmiddels verdwenen. Girkin zegt dat het bericht niet van hem was.
Volledig scherm
Kort na het neerstorten van MH17 viert separatistenleider Igor Girkin feest. Op VKontakte, het Russische Facebook, meldt hij het neerhalen van een Oekraïens gevechtsvliegtuig. ,,We hebben gewaarschuwd, vlieg niet door ons luchtruim.'' Het bericht is inmiddels verdwenen. Girkin zegt dat het bericht niet van hem was. © VKontakte
  1. Familie van ontvoerd 13-jarig jongetje werd rijk van drugssmokkel in auto’s met geheime bergruimtes
    PREMIUM
    Update

    Familie van ontvoerd 13-jarig jongetje werd rijk van drugssmok­kel in auto’s met geheime bergruim­tes

    In het Belgische Genk is de Koerdische familie van de 42 dagen lang ontvoerde 13-jarige jongen een bekende naam in het criminele milieu. De familie raakte geregeld verwikkeld in drugsonderzoeken. Vooral M.T., de oom van de ontvoerde jongen, was een zwaargewicht en zit nu een celstraf van 15 jaar uit. De familie liet drugs via containers naar de havens van Antwerpen of Rotterdam komen. De cocaïne werd versneden en vacuüm verpakt in verborgen opslagplaatsen in Genk, Hasselt en As.
  2. Eigen autopsie familie Floyd: ‘George kwam om het leven door verstikking door grote druk op nek en rug’
    Update

    Eigen autopsie familie Floyd: ‘George kwam om het leven door verstik­king door grote druk op nek en rug’

    Uit een autopsie in opdracht van de familie van George Floyd blijkt dat de zwarte Amerikaan stierf aan verstikking als gevolg van grote druk op zijn nek en rug. De resultaten van het onderzoek wijken sterk af van de eerdere autopsie door justitie. Daarin wordt gesteld dat de 46-jarige Floyd niet door wurging om het leven was gekomen, maar dat een combinatie van factoren daaraan ten grondslag lag.