Volledig scherm
Schrijfster Rachel Kushner: ,,Ik had een goed adviseur aan een vriendin die 23 jaar in de gevangenis zat.'' © RV

‘Vrijwel alle vrienden kozen het foute pad’

InterviewIn Club Mars beschrijft de Amerikaanse Rachel Kushner hoe het leven van een gedetineerde eruitziet. ,, Ik wil graag mensen in mijn leven insluiten die zijn uitgestoten en onzichtbaar zijn gemaakt in onze samenleving.”

Volledig scherm
© Erik Varekamp

 Voor moordenaars kent Californië geen genade, ook niet als de moord is begaan uit zelfverdediging, of in een vlaag van puberale onbezonnenheid. Er zitten dan ook duizenden zwaar gestrafte vrouwen in Chowchilla, de bajes die model stond bij het schrijven van Club Mars. Hoofdpersoon Romy Leslie Hall, lapdanseres, is als jonge vrouw veroordeeld tot tweemaal levenslang plus zes jaar omdat ze in paniek een klant heeft gedood die haar maar bleef stalken.

Rachel Kushner (50) weet waarover ze schrijft, want sinds een jaar of zes is ze vrijwilliger voor Justice Now en heeft ze veel gedetineerden leren kennen in Central California Women’s Facility, de officiële naam van Chowchilla. Flarden van hun ervaringen zijn in Club Mars terechtgekomen, maar haar vrijwilligerswerk was niet bedoeld als research voor de roman.
,,Ik ben daar niet naartoe gegaan om mensen informatie te ontfutselen, maar omdat ik graag mensen in mijn leven wilde insluiten die in onze samenleving zijn uitgestoten en onzichtbaar zijn gemaakt. Mijn boek is fictie. Ik had wel een goede adviseur en mentor aan een vriendin van me, die 23 jaar in de gevangenis heeft gezeten. De kennis van het gevangenisleven die zij in die twee decennia heeft opgedaan, was indrukwekkend. Ze legde me de hele infrastructuur van die wereld uit, schetste hoe die duizenden vrouwen samenleven en tekende plattegronden voor me – ‘daar is de elektriciteitscentrale, daar zijn de septic tanks’. Sommige van haar anekdotes heb ik gebruikt.”

U schildert de achterstandsbuurt waar Romy woonde naar de plek waar u bent opgegroeid.
,,Het ís de wijk waar ik ben opgegroeid. Ik hou niet van autobiografisch schrijven, maar om Romy een waarachtige stem te geven, moest ik met gezag en diepgaand begrip over haar achtergrond kunnen vertellen. Als iemand zijn leven in de gevangenis doorbrengt, komen er immers geen nieuwe herinneringen of ervaringen meer bij en is het aannemelijk dat diegene veel terugdenkt aan vroeger. Dus situeerde ik Romy in Sunset District in San Francisco, gaf haar mijn vrienden en een reeks herinneringen die mij nog levendig bijstaan.”

Gingen veel van uw vrienden het foute pad op?
,,Vrijwel iedereen.”

U werd een succesvol schrijver. Wat bepaalt of iemand met zo’n achtergrond wel of niet de verkeerde kant opgaat?
,,Ze hadden niet dezelfde achtergrond. Mijn ouders waren in die tijd arm en lieten me erg vrij. Soms waren ze een paar dagen van huis en lieten ze geld achter om eten te kopen. Maar mijn ouders waren stabiel en hoogopgeleid, dus ook al waren we arm, cultureel gezien behoorden we tot de middenklasse. Dat is het grote verschil. Ik ging naar een openbare school met kinderen van wie de ouders drugsverslaafd of alcoholist waren.

In de gevangenissen van Californië zitten vrijwel geen mensen uit de middenklasse. Detentie raakt een bepaald deel van de bevolking nogal diepgaand en andere lagen niet of nauwelijks.”

U bent tamelijk kritisch over het Amerikaanse gevangenissysteem en die klassenverschillen.
,,Hoezo? Er zit geen kritiek in het boek, het is puur beschrijvend. Ik heb geen enkele missie of boodschap. Ik zou zelf niet graag een boek lezen waarin de schrijver me in de richting van een bepaalde politieke boodschap duwt, zeker niet als het fictie betreft.”

Maar u schrijft dat tieners die een misdaad hebben begaan voor de rest van hun leven als monsters worden gezien, terwijl anderen – politici bijvoorbeeld – met daden wegkomen die niet minder misdadig zijn.
,,Dat klopt. Die uitspraak is gebaseerd op het proces tegen een vriendin van mij, op haar 15de. De rechter noemde haar een monster. Maar ook dat stuk is beschrijvend, geen aanklacht. Natuurlijk zitten er bespiegelingen in, omdat ik mezelf vragen stel over dit onderwerp. Filosofische vragen over wetten en rechtvaardigheid; theologische vragen over vergiffenis en hoe het kan dat we in een land leven dat is gestoeld op joods-christelijke waarden, maar waar in het rechtssysteem geen plaats is voor vergevingsgezindheid.

Ik wilde nadenken over hoe we geweld definiëren. En ik vroeg me af wat het betekent om je lot te aanvaarden als dat lot een levenslange gevangenisstraf inhoudt. Ik daagde mezelf uit met die vragen, omdat er geen eenvoudig antwoord op is. Mijn antwoord is deze roman. De lezers zijn vrij om hun eigen conclusies te trekken. Het is niet mijn intentie hun mening en gedachten een bepaalde kant op te sturen.”

Quote

De sociale scheiding is enorm. Dat maakt LA tot een wrede omgeving

Rachel Kushner

Heeft het u nieuwe inzichten gebracht?
,,Ik ben me sterker gaan realiseren datons rechtssysteem steunt op de assen ‘onschuld’ en ‘schuld’. Als het gaat om iemands leven is die manier van denken niet toereikend. Als je met iemand die een misdaad heeft gepleegd over diens leven praat, dan is die misdaad vaak een logisch uitvloeisel daarvan. Dat rechtvaardigt die misdaad natuurlijk niet, maar maakt die wel begrijpelijker. Iemand wegzetten als een monster is ontkennen dat diegene een ziel heeft. Ik ben er beter in geworden mensen niet louter te beoordelen op wat ze hebben gedaan, maar ze te zien als ménsen, compleet met een complex levensverhaal. Ik wil dat ook zij deel uitmaken van mijn leven; ik wil contact met ze houden, met ze praten.

Omdat het zo’n afgescheiden wereld 
is, hoeven mensen uit bepaalde lagen van de bevolking nooit over al diegenen in de gevangenis na te denken. Van gedetineerden kreeg ik veel goede reacties op mijn boek, maar misschien zijn er ook wel mensen die zich afvragen waarom ze dit zouden willen lezen. Omdat ze liever vergeten dat er velen zijn die wél met die realiteit moeten dealen.”

Afgaande op de populariteit van thrillers en series als Orange is the New Black zijn we toch juist geïnteresseerd in misdaad en detentie?
,,Ik heb die serie niet gezien, maar natuurlijk, misdaad en straf zijn een intrigerend deel van onze wereld. Mijn roman gaat, vind ik, niet zozeer over het gevangenisleven als wel over de geografie van Californië, de relatie tussen het landschap en de levens van al deze mensen, en de manier waarop dit systeem hen beïnvloedt. Californië staat economisch gezien op plek vijf of zes van de wereld. We produceren de helft van het voedsel van de VS en hebben ook de hele technische industrie, maar van die economische welvaart profiteert vooral het goed opgeleide deel van de bevolking.

Mijn woonplaats Los Angeles heeft 
een hoog armoedepercentage, dus het verschil tussen rijk en arm is groot. Een latino-familie verdient de helft van een wit gezin, en mijn buurkinderen krijgen op school van hun leraren te horen dat hispanics niet gaan studeren. De sociale scheiding is enorm en dat maakt LA tot een wrede omgeving. Wat mij betreft gaat mijn boek vooral over de tijd waarin we nu leven.”

Die behoorlijk zwart-wit is.
,,Ik denk dat het voor veel mensen beangstigend is om te beseffen dat we leven in een moreel complexe wereld. Daardoor wordt alles onderverdeeld in ‘goed’ of ‘slecht’. Dat geeft iemand in elk geval zelf het comfortabele gevoel van ‘morele helderheid’. Ik streef ernaar elke dag opnieuw te proberen mensen in mijn leven in te sluiten die anders denken en leven dan ik. Dat is ook de waarde van literatuur: een wereld tonen waarin plaats is voor dubbelzinnigheid, overpeinzing, verschillende standpunten en visies die niet tot één sluitende waarheid kunnen worden samengeklonken. Daarin is geen plaats voor oordelen. Want waar vragen ruimte scheppen, walsen oordelen juist alles plat.”