Volledig scherm
Jozef Israëls schilderde in 1857 een 'stilte na de storm'. © Panorama Mesdag

Het was de storm van 1894 die alles veranderde

In 1894 woedde een storm die alles en iedereen zou veranderen in Scheveningen. Daarover gaat de expositie Storm.

Wie denkt dat ramptoerisme een plaag van deze tijd is, heeft het mis. Zo schrijft historicus-publicist Erik de Graaf op zijn weblog Graafwerk over dit verschijnsel rond de storm van zaterdag 22 december 1894: ,,Tienduizenden ramptoeristen bezochten de volgende dagen het strand van Scheveningen. Alleen al op Tweede Kerstdag vervoerde de Haagse tram ongeveer 10.000 passagiers naar Scheveningen. Voor de horeca was het een goudmijn, voor de visserij een ramp'', schrijft hij.

Onder de pottenkijkers bevond zich Hendrik Willem Mesdag, de zeeschilder, bekend van het Panorama Mesdag. Hij schilderde de schade die hij op het strand aantrof. Dit doek uit eigen bezit was voor Panorama Mesdag aanleiding een tentoonstelling te wijden aan deze storm, die achteraf het keerpunt betekende in de transformatie van Scheveningen van pover vissersdorp tot mondain badoord.

Kerstmis

,,Omdat het bijna Kerstmis was, werd er amper gevaren'', zegt samensteller van de tentoonstelling Laura Prins over de bewuste nacht in 1894. ,,Met één dode als gevolg van de storm viel het menselijk leed relatief mee. Des te groter was de schade aan de vloot. Doordat vrijwel alle schepen waren beschadigd, vielen in de weken erna ook de inkomsten weg voor vissers.‘’

Op zijn schilderij Na de storm van 1894 heeft Mesdag de ramptoeristen weggelaten, maar schilderde hij wel de lokale bevolking die reddeloos naar de wrakken stond te kijken. Hij maakte het werk niet alleen om artistieke redenen, maar ook uit liefdadigheid. Zoals gebruikelijk bij eerdere stormen verschenen gedenkboeken waarvan de opbrengst ten goede kwam aan slachtoffers. Een reproductie is dan ook terug te vinden in het gedenkboek van deze storm.

Eigenlijk was het schilderen van ellende een stijlbreuk in zijn werk. Net als andere volgers van de Haagse School had Mesdag vooral oog voor de idylle van de zee. In de romantiek, een populaire kunststroming in de eerste helft van de 19de eeuw, hadden schilders nog wél de neiging om stormen vast te leggen. De stranding van een schip te Scheveningen bij stormachtig weer van Andreas Schelfhout uit 1837 is een typisch voorbeeld van een romantisch drama.

Volledig scherm
Hendrik Mesdag legde de ravage vast van de stormvloed van 1894. © Bob Strik

Verwoestingen

Panorama Mesdag laat op de tentoonstelling niet alleen de verwoestende kracht van de zee zien, maar ook de spreekwoordelijke stilte na de storm. Fraai is het doek Na de storm van Jozef Israëls uit 1857, een bruikleen van het Stedelijk Museum Amsterdam. Israëls schilderde het interieur van een visserswoning. Door de openstaande deur is te zien dat de wind is gaan liggen en de zon voorzichtig doorbreekt. Een jonge moeder tuurt wezenloos naar buiten en achter haar staat een al even in zichzelf gekeerde oudere vrouw. De man ontbreekt in het tafereel. Aan tafel zit een kind pap te eten. ,,Alles duidt erop dat de man in de storm is omgekomen'', zegt Laura Prins. ,,En het jongetje lijkt het sobere en harde vissersbestaan letterlijk met de paplepel te krijgen ingegoten.‘’

Terwijl Mesdag Scheveningen trouw bleef, weken veel kunstenaars eind 19de eeuw uit naar Katwijk en gingen daar verder met schilderen. De storm was voor de gemeente Den Haag aanleiding voor een reeks maatregelen. Zo kwam er een beschermmuur voor het duin, de huidige boulevard en werd er voor de schepen een haven gegraven. Intussen ontwikkelde Scheveningen zich tot badplaats. Niet langer voor ramptoeristen, maar voor gasten met geld!

Storm: t/m zo 3 mrt, Panorama Mesdag, Den Haag.

Elke ochtend het nieuws uit Den Haag in je mailbox? Schrijf je in voor de nieuwsbrief!

In samenwerking met indebuurt Den Haag

Den Haag