Volledig scherm
Bunkerkenner Frank Troost bij de ingang van de bunker in de paleistuin. © Frank Jansen

'Klaar' voor hel op aarde

Eeuwig Den Haag'Als het uur van onheil slaat, staat de B.B. paraat', klonk het lied van de Bescherming Bevolking in de jaren 50. Ook Den Haag bereidde zich tijdens de Koude Oorlog voor op een atoomaanval. De gemeente is op zoek naar de laatste sporen van die spannende tijd.

Quote

Het is een spannend jongens­boek, maar ook cultureel erfgoed

Frank Troost

De Koude Oorlog lijkt een hoofdstuk uit de geschiedenisboekjes, maar schijn bedriegt. In Zweden worden nu nieuwe bunkers gebouwd vanwege de dreiging door het Rusland van Poetin. In Zwitserland is het zelfs een voorschrift: elk nieuw te bouwen huis moet een schuilgelegenheid hebben tegen een atoomaanval.

Men spreekt al van een Koude Oorlog 2.0! Maar hoe was de eerste versie daarvan in Den Haag? De gemeente doet er onderzoek naar en is misschien net op tijd. Want na de val van de Muur in 1989 zijn veel atoombunkers in de stad leeggehaald of ontoegankelijk geworden. ,,Er is een rotonde over aangelegd, ze zijn onder het zand geschoffeld'', zegt bunkerkenner Frank Troost van de stichting Cultureel Erfgoed Koude Oorlog.

Een van de schuilgelegenheden die hij graag wilde bewaren lag onder het Schenkviaduct. Maar bij de reconstructie van een fietspad is de uitgang verdwenen en daardoor is de bunker onder water gelopen.

Volledig scherm
Een B.B.-wijkploeg bezig met een oefening. © Collectie MBB

Beheerder
Troost heeft zijn passie voor deze bouwwerken opgedaan toen hij jarenlang beheerder was van een atoombunker in Rotterdam. ,,Het is een spannend jongensboek, maar ook cultureel erfgoed." Gemeenten wisten zich volgens hem geen raad met die overblijfselen uit de Koude Oorlog. ,,Wij wilden de bunkers bekijken, maar de sleutels waren zoek." 

Dat kwam doordat de Bescherming Bevolking (B.B., opgericht in 1952) al in 1987 door toenmalig minister Hans Wiegel was opgeheven. Die B.B. had als taak om te redden wat er te redden viel als er een (atoom)oorlog was uitgebroken, maar ook in geval van andere calamiteiten en rampen. De B.B zorgde mede voor schuilplaatsen voor de bevolking. 

Daarvan zijn er in Den Haag tien aangelegd: onder meer aan de Lijnbaan, de Herman Costerstraat, de Brouwersgracht en het Veluweplein. Het waren bunkers waar hooguit 100 passanten een veilig heenkomen konden vinden, bij elkaar duizend Hagenaars. 

Quote

Ambtenaren vonden het niet prettig om onder de grond te werken

Frank Troost
Volledig scherm
De schuilkelder bij de Paleistuinen © Frank Jansen

Benieuwd 
Troost is benieuwd naar de bunker in de Paleistuinen. ,,Daar wordt erg geheimzinnig over gedaan." Beide ingangen zijn vergrendeld met een stang. Een gemiste kans volgens de stichting Cultureel Erfgoed Koude Oorlog. ,,Knip het desnoods open, gemeente, laat de inwoners meemaken hoe zo'n schuilplaats is.'' 

Ook onder ministeries zijn atoombunkers aangelegd, de zogeheten noodzetels. Daarmee werd in 1961 haast gemaakt na de bouw van de Muur in Berlijn. Het kabinet hield ernstig rekening met een scenario dat Den Haag doelwit van een kernbom kon zijn. Mikpunt zou het eilandje in de Hofvijver voor het Torentje kunnen zijn. Daarop zou een bom van 20 kiloton kunnen vallen.

Om het bestuur ook in dat geval te laten doorwerken zijn onder een aantal ministeries bunkers gebouwd. Troost: ,,Bij Defensie ook, maar die is zó geheim, daar mag je niet over praten. Bij het ministerie van Buitenlandse Zaken is een pijp weggewerkt in een kunstwerk bij een vijver." 

Veel van die ruimten zijn nooit operationeel gebruikt. ,,Ambtenaren vonden het niet prettig om onder de grond te werken." Onder het ministerie van Algemene Zaken zou zelfs nog een noodstudio zitten, waarvanuit premier Mark Rutte het volk kan toespreken als er onheil losbarst. 

Een andere kenner van de Koude Oorlog is Raphaël Smid van het Museum Bescherming Bevolking in Rijswijk. Hij weet nog een schuilplaats die onbekend is bij het publiek. ,,Onder het oude CBSgebouw in Voorburg is plek voor 5.000 mensen, doordeweeks was het gewoon een parkeergarage.'' Ook hij pleit ervoor om een aantal van deze bouwwerken te bewaren. ,,Het zijn onderdelen van onze geschiedenis." 

Voor sommige installaties komt de interesse van de overheid te laat. Zo zat er een bijzondere commandopost van de B.B. in Zoeterwoude. ,,Die had een hoge ingang met een bordes, voor het geval de polder onder water zou lopen." Bij de verbreding van de A4 is deze herinnering aan de Koude Oorlog met de grond gelijk gemaakt.

Spannend 
Volgens Troost was het vooral in 1963 heel spannend. ,,Het liep bijna uit de hand." Om naasten te helpen in de te verwachten hel op aarde, was er de B.B. Die was strak georganiseerd, opgedeeld in kringen over het land en hoofden per huizenblok. ,Maar er waren altijd mensen te weinig. De doelstelling van 260.000 vrijwilligers is nooit gehaald. Samen in een grijs uniform lopen, dat sloeg niet aan.'' 

Smid is blij met het onderzoek. ,,Het zet alles op een rij, maakt het inzichtelijk en beleefbaar." Wekelijks krijgt hij wel een gele enveloppe met 'Wenken aan de bevolking' aangeboden, waar zoveel om is gelachen in 1963. Een van de tips was om na het zien van dé felle lichtflits onder een trap of tafel te schuilen en de huid zoveel mogelijk te bedekken. 

Verder moest je een 'ijzeren noodvoorraad' aanleggen met biscuits, rijst, gecondenseerde melk, groene erwten, vleesconserven en een blikopener. De overheid gaf zelf het goede voorbeeld door 12 miljoen kilo biscuits in te slaan. 

Troost hoopt dat de Koude Oorlog weer gaat leven door het onderzoek.

In samenwerking met indebuurt Den Haag

Den Haag