Volledig scherm
Foto ter illustratie. © epa

Verloren kunstschatten in depots musea, hoe kan dat?

Een gevoel van euforie, zo blij als een kind zijn, en toch ook een zekere angst. Klopt het wel wat we nu ontdekt hebben? Het zijn de emoties die onderzoekers en conservatoren in Nederlandse musea voelen bij het terugvinden van uit beeld geraakte kunstwerken. Vaak liggen de schatten gewoon te verstoffen in depots. Hoe kan dat toch?

Quote

Er werd toevallig een aantal andere schilderij­en met röntgen­tech­niek onderzocht en er was nog even tijd om een opname te maken van dit werk

Conservator Edwin Buijsen van het Mauritshuis

De vraag komt aan de orde bij een tentoonstelling die vanaf vandaag te zien is in het Mauritshuis. Met de expositie 'Hoogte- en dieptepunten uit het depot' toont conservator Edwin Buijsen kunstwerken die normaal gesproken voor het publiek verborgen blijven. Omdat ze niet bij een thema passen, er geen ruimte is of omdat ze gewoon lelijk zijn. De voorbereidingen op de expositie leverde Buijsen deze dagen plots een heuse ontdekking op.

,,Het gaat om een schilderij dat in 1821 door koning Willem I werd gekocht. Hij dacht een Raphaël te kopen, maar dat bleek al snel niet het geval. Het werd afgeserveerd en verdween in het depot. Ik wilde het nu als dieptepunt selecteren in de tentoonstelling. Het is niet zo mooi, we zitten er mee in onze maag, dat idee."

Voorafgaand aan de expositie werd het werk door restaurateurs nader onderzocht. ,,Er werd toevallig een aantal andere schilderijen met röntgentechniek onderzocht en er was nog even tijd om een opname te maken van dit werk. Er waren patronen te zien die typerend zijn voor goudleer, maar die later zijn overschilderd. Volgens experts bijzonder, omdat er nauwelijks figuurstukken op goudleer uit de zestiende eeuw bewaard zijn gebleven. Het dieptepunt bleek een unicum."

Toeval
De manier waarop de ontdekking tot stand kwam, blijkt exemplarisch. Deze week werd de ontdekking van De verzoeking van de heilige Antonius van schilder Jeroen Bosch breed uitgemeten in landelijke media. Het werk lag decennialang beschadigd in een depot in Kansas en werd gezien als het werk van een navolger van Bosch. Ten onrechte, zo bleek uit infraroodonderzoek, nadat het onderzoeksteam door een amateuronderzoeker op het paneel was gewezen, zegt hoogleraar Jos Koldeweij.

Friso Lammertse, conservator van het Boijmans van Beuningen in Rotterdam, noemt de ontdekking van een beeldhouwwerk van Verrocchio als zijn grootste herontdekking. Hij begeleidde het schrijven van een nieuwe catalogus waarbij men dacht met een beeldhouwwerk uit de 19de eeuw van doen te hebben. ,,Het bleek uit het atelier van de Italiaan te komen, uit de 15de eeuw."

Quote

Het ontbreekt ons aan de mankracht om elk kunstwerk in het depot grondig te onderzoe­ken

Conservator Friso Lammertse van het Boijmans

Mankracht
Een bijzondere ontdekking. Maar tegelijkertijd vroeg Lammertse zich af: 'hadden we dit niet eerder moeten ontdekken?' In het depot van het Boijmans liggen tienduizenden stukken. ,,Natuurlijk, ik ken globaal elk werk uit mijn vakgebied en alles is min of meer omschreven, maar dat kan nog veel beter. Het ontbreekt ons aan de mankracht om elk kunstwerk in het depot grondig te onderzoeken."

Lammertse en Koldeweij noemen ook de technologie die zich verder ontwikkelt. De mogelijkheid tot het doen van infrarood- en röntgenonderzoek maakt herontdekkingen mogelijk. Toch blijven die ontdekkingen vaak afhankelijk van toeval. En ook na de euforie van een ontdekking blijft enige onzekerheid. Koldeweij: ,,Als je naar buiten treedt, moet je zo zeker mogelijk zijn van je zaak. Veel werken hebben geen handtekening, en zelfs een handtekening kan van een leerling zijn."

Vijf verrassende ontdekkingen

Volledig scherm
'Vrouwelijke figuur' (Een godin?). Figuurstuk op goudleer. Van anoniem Italiaans kunstenaar (c. 1500-1550?). Ontdekt in depot van het Mauritshuis, Den Haag. Ontdekt in voorbereiding op tentoonstelling. Ontdekking naar buiten gebracht op 2 februari 2016. © Mauritshuis
Volledig scherm
'De verzoeking van de heilige Antonius'. Van Jeroen Bosch (c. 1450-1516). Ontdekt in depot van het Nelson Atkins Museum of Art, Kansas. Ontdekt na tip van amateuronderzoeker. Ontdekking naar buiten gebracht op 1 februari 2016. © The Nelson-Atkins Museum of Art
Volledig scherm
'Madonna met kind'. Van Lucas van Leyden (1494-1533). Ontdekt door conservator Matthias Ubl. ,,Het was beschadigd en werd toegeschreven aan een navolger van Van Leyden. Maar sommige stukken waren zo fraai, dat ik nader onderzoek ging doen en uiteindelijk mijn meerderen heb kunnen overtuigen van het nut van restaureren. We hadden uiteindelijk zoveel aanwijzingen, het moet wel van hem zijn." Ontdekking in december 2015 naar buiten gebracht. © Rijksmuseum
Volledig scherm
'Symphony in white. Van James McNeill Whistler (1834-1903). Ontdekt in depot van Singer Museum, Laren. Er was twijfel McNeill Whistler de schilder was. Na onderzoek bleek dit toch het geval. Ontdekking naar buiten gebracht in oktober 2015. © Singer Museum Laren
Volledig scherm
'Hoofd van Christus'. Uit het atelier van Andrea Verrocchio (c. 1435-1488). Ontdekt in depot van Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam. Ontdekking in jaren negentig van vorige eeuw. © Boijmans van Beuningen
Algemeen Dagblad gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement

In samenwerking met indebuurt Den Haag

Den Haag