Henk Onderstal aan het woord: ,,Over kapitaalvernietiging gesproken.’’
Volledig scherm
Henk Onderstal aan het woord: ,,Over kapitaalvernietiging gesproken.’’ © Frank Jansen

Vleug nostalgie in de kerk

In de vorige eeuw zijn 70 protestantse kerken in Den Haag en Scheveningen verdwenen. De meeste gebouwen zijn ook afgebroken. Oud-predikant Henk Onderstal verzamelde foto's en zelfs preekroosters uit een tijd die voorgoed voorbij is.

Quote

Laten we met elkaar de lofzang gaande houden

Sity Smedinga

Stel, het is zondag 14 maart 1954, je bent protestant en je wilt wel weer eens naar de kerk. Je kijkt in je krant bij 'Predikbeurten' en je kunt kiezen uit meer dan 100 (!) dominees die het evangelie zullen verkondigen. En je kan alle windrichtingen op: de Noorderkerk aan de Schuytstraat, de Zuiderkerk aan de Hoefkade, de Oosterkerk aan de Oranjebuitensingel en de Westerkerk aan de Lange Beestenmarkt. Grote, monumentale gebouwen met banken voor zo'n duizend man, indrukwekkende kansels en dito orgels. 

De glorietijd van de hervormde/-gereformeerde kerk is op geen sprekender manier weer te geven dan met het knipsel dat oud-dominee Henk Onderstal, ruim zestig jaar later, in zijn handen heeft. Na zijn pensionering verdiepte Onderstal (bijna 80) zich in de historie van de Haagse kerken. Hij presenteert op verzoek foto's van vele gebedshuizen. 

Deze keer doet hij dat in de Bergkerk aan de Daal en Bergselaan, een gebouw dat vijf kerken vervangt die ooit in deze wijk stonden. In de zaal grijze mannen en vrouwen die toevallig gescheiden van elkaar gaan zitten. ,,Jullie hebben de oude kerken zien bouwen, ze groot gemaakt en gezien hoe ze werden gesloten. Dat betekent nogal wat'', zegt kerkelijk werker ouderenpastoraat Sity Smedinga. Een mevrouw noemt spontaan de Wilhelminakerk, die in de Tweede Wereldoorlog is weggebombardeerd. ,,Ik ben er gedoopt, maar kan het gebouw aan niemand meer laten zien.''

Emoties

Onderstal heeft zoveel foto's om te tonen, dat hij zijn verhaal in twee delen knipt: voor en na de oorlog. De beelden roepen veel emoties op. Het 'ooh' en 'aah' is niet van de lucht.

Daar is een foto van het interieur van de Willemskerk met maar liefst 2.000 zitplaatsen, waarvan 700 voor de armen. ,,Bekend ook om de jeugddiensten. Ik ging er met een vriendinnetje heen", vertelt Onderstal. Dat lag thuis nogal gevoelig, want deze kerk was hervormd en Onderstal was gereformeerd. En dus moest hij op zo'n zondagmiddag óók nog naar zijn eigen kerk. Zo ging dat toen.

Den Haag had een paar jaar later ook een armenkerk, met 1.000 zitplaatsen. Niet-armen kwamen er niet graag, omdat er een luchtje hing. De Zuiderkerk aan de Hoefkade was ook al zo'n enorm basiliekachtig gebouw, eveneens met plaats voor 1.000 mensen.

Brand

Onderstal zelf kwam graag in de Laakkerk. Die werd in 1964 in brand gestoken. ,,Dat deed een jongen omdat zijn vriendin het uit had gemaakt'', weet een mevrouw over de mogelijke dader. De Westerkerk komt in beeld. ,,Een bankenpakhuis", weet Onderstal. ,,Ik kwam er met met mijn oom Jan, die was er ouderling." Ook dit gebouw is gesloopt.

Hij gaat door met de Oosterkerk uit 1896, een voornaam gebedshuis in neo-gotische stijl, in de binnenstad. Deze kerk deed later nog een tijdje dienst als HOT-theater. Er waren wel 1.100 zitplaatsen in deze kerk, waarin een landelijke bekende dominee voorging. ,,Als Toornvliet er preekte, dan stonden de mensen buiten. Hij wist de mensen echt te bezielen. Als hij had gesproken kon je er weer een week tegen'', herinnert Onderstal zich een reactie van een medekerkganger.

Toornvliet sprak later ook voor de radiogemeente Bloemendaal en was zelfs te horen op de piratenzender Radio Mi Amigo. Een man uit het publiek was bij zijn laatste preek in Den Haag. ,,Hij kon toen nauwelijks meer staan, maar hij ging door.''

De Oosterkerk in volle glorie.
Volledig scherm
De Oosterkerk in volle glorie. © Dienst van de Stadsontwikkeling

Theaters

Er was in de jaren 50 zó veel vraag naar kerkdiensten dat ze ook werden gehouden in scholen en zelfs in theaters. In de Westend bioscoop aan de Fahrenheitstraat bijvoorbeeld. ,,Dat waren vieringen voor Indische Nederlanders en die hadden een grote toeloop." En in het Olympiatheater sprak dominee Jan Visser voor middelbare scholieren.

Na de oorlog zijn er in nieuwbouwwijken in Den Haag zuidwest nog tien kerken gebouwd. Daarvan zijn er nog maar drie in gebruik bij de protestantse gemeente. Maar de krasse oud-dominee maakt zich nog steeds het meest kwaad om de sluiting van de Valkenboskerk. ,,Daar is twee jaar daarvoor nog een vermogen in gestoken voor de restauratie. Over kapitaalvernietiging, gesproken.''

Toch wil hij zijn verhaal positief afsluiten: in Ypenburg en Leidschenveen staan nieuwe kerken, de Toevlucht en de Leidraad. ,,Laten we met elkaar de lofzang gaande houden", wenst Smedinga het publiek toe. ,,Nou, het duizelt me helemaal van al die kerken die verdwenen zijn", zegt een man die de zaal verlaat. Hij moet even bijkomen.

In samenwerking met indebuurt Den Haag

Den Haag